Karadenizli birinin, Egeli birinin ve Doğu Anadolulu birinin konuşmasını dinlediğimizde, hepsinin Türkçe konuştuğunu kolayca anlarız. Ancak sesleri telaffuz etme biçimleri, kullandıkları bazı sözcükler ve hatta bazı dilbilgisi yapıları birbirinden farklıdır. Bir dilin farklı bölgelerde ya da farklı topluluklar arasında gösterdiği bu çeşitlilik, dil biliminin önemli konularından biridir.

Türk dil biliminde bu çeşitliliği tanımlamak için bazı kavramlar kullanılır. "Ağız", aynı dilin belirli bir bölgede konuşulan ve ses, sözcük ve yapı bakımından küçük farklılıklar gösteren biçimidir. Karadeniz ağızları, Ege ağızları ya da Erzurum ağzı bu kavramla ifade edilir. "Lehçe" ise bir dilin, tarihsel süreç içinde ayrılarak ses, biçim ve sözcük bakımından daha belirgin farklılıklar kazanmış koludur. Türk dil biliminde Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi gibi dil biçimleri "şive" olarak, Yakutça ve Çuvaşça gibi Türkçeden daha erken ayrılmış ve daha büyük farklılıklar gösteren kollar ise "lehçe" olarak adlandırılır. Ancak bu kavramlar, farklı dil bilimciler tarafından farklı biçimlerde kullanılabilir.

Standart dil ise bir ülkede eğitimde, resmî yazışmalarda, basın yayın organlarında ve edebiyatta kullanılan, belirli kurallara bağlanmış ortak dil biçimidir. Türkiye Türkçesinin standart biçimi, büyük ölçüde İstanbul ağzına dayanır. Bunun nedeni dil bilimsel değil, tarihseldir: İstanbul, yüzyıllar boyunca siyasi, kültürel ve ekonomik bir merkez olmuştur.

Bu noktada önemli bir gözlem yapmak gerekir. Dil bilimciler, standart dilin diğer ağızlardan dil bilimsel açıdan daha "doğru", daha "güzel" ya da daha "mantıklı" olmadığını vurgular. Her ağız, kendi içinde tutarlı kurallara sahip, tam bir dil sistemidir. Bir ağzın standart dil olarak seçilmesi, o ağzın dilsel üstünlüğünden değil, tarihsel ve toplumsal etkenlerden kaynaklanır. Dil bilimde sıkça tekrarlanan bir espri, bu durumu güzel özetler: "Dil, ordusu ve donanması olan bir ağızdır."

Ne yazık ki bazı insanlar, standart dilden farklı konuşan kişileri daha az eğitimli ya da daha az zeki olarak görebilir. Bu tür önyargılar, ağız farklılıklarının toplumsal açıdan ne kadar önemli olabileceğini gösterir. Oysa yöresel ağızlar, bir toplumun kültürel zenginliğinin önemli bir parçasıdır. Bu ağızlar, standart dilde unutulmuş eski sözcükleri ve biçimleri koruyabilir ve dilin tarihine ışık tutan değerli bilgiler sunabilir.

Standart dil ise ortak bir iletişim aracı olarak büyük önem taşır. Farklı bölgelerden insanların birbirini kolayca anlamasını, eğitimin ve resmî işlemlerin ortak bir dilde yürütülmesini sağlar. Pek çok insan, hem kendi yöresel ağzını hem de standart dili kullanabilir ve ortama göre bunlar arasında geçiş yapar. Bu durum, dilsel çeşitlilik ile ortak iletişim ihtiyacının bir arada var olabileceğini gösterir.