"Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdan mısınız?" Bu uzun ve şaşırtıcı soru, Türkçenin en ilginç özelliklerinden birini gösteren ünlü bir örnek olarak sıkça anılır. Tek bir kökün arkasına art arda eklenen eklerle, başka dillerde bütün bir cümleyle ifade edilebilecek karmaşık bir anlam, tek bir sözcüğe sığdırılabilir. Bu özellik, Türkçenin "eklemeli" bir dil olmasından kaynaklanır.

Dil bilimciler, dünya dillerini sözcüklerin yapısına göre farklı gruplara ayırır. Bazı dillerde sözcükler neredeyse hiç ek almaz; dilbilgisel ilişkiler büyük ölçüde sözcüklerin sırasıyla ve ayrı sözcüklerle ifade edilir. Çince bu tür dillere örnek gösterilir. Bazı dillerde ise ekler köke kaynaşır ve tek bir ek aynı anda birden fazla dilbilgisel bilgiyi taşıyabilir. Latince ve pek çok Avrupa dili bu gruba girer. Eklemeli dillerde ise ekler, köke birbiri ardına eklenir ve her ek genellikle tek bir anlam ya da işlev taşır.

Türkçede bu yapı oldukça düzenli bir biçimde işler. "Ev" sözcüğünü ele alalım. "Evler" sözcüğünde "-ler" eki çokluk bildirir. "Evlerim" sözcüğünde "-im" eki iyelik, yani sahiplik bildirir. "Evlerimde" sözcüğünde "-de" eki bulunma durumunu gösterir. "Evlerimdeki" sözcüğünde ise "-ki" eki yeni bir anlam katar. Her ek, kendi işlevini taşıyarak sözcüğe eklenir ve kök değişmeden kalır. Bu durum, Türkçe öğrenen birinin, bir kez ekleri ve onların sırasını öğrendikten sonra çok sayıda yeni sözcük biçimi üretebilmesini sağlar.

Türkçede ekler iki ana gruba ayrılır. Yapım ekleri, köke eklenerek yeni anlamda sözcükler türetir. Örneğin "göz" sözcüğüne eklenen yapım ekleriyle "gözlük", "gözlükçü" ve "gözlükçülük" gibi farklı anlamlarda yeni sözcükler oluşur. Çekim ekleri ise sözcüğün anlamını değiştirmeden, onun cümle içindeki görevini ve ilişkilerini belirler. Ekler belirli bir sıra izler: Genellikle önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. Bu sıra, rastgele değil, dilin iç mantığına uygun bir düzen içindedir.

Eklemeli yapının bir sonucu da Türkçede sözcük türetmenin son derece verimli olmasıdır. Yeni bir kavramı karşılamak için çoğu zaman yabancı bir sözcük almak yerine, var olan bir köke uygun ekler getirerek yeni bir sözcük türetmek mümkündür. Cumhuriyet döneminde yapılan dil çalışmalarında da bu özellikten geniş ölçüde yararlanıldı ve pek çok yeni sözcük bu yolla oluşturuldu.

Türkçenin sözcük dizilişi de eklemeli yapısıyla uyumludur. Türkçede temel cümle düzeni özne, nesne ve yüklem biçimindedir. Yüklem, yani cümlenin asıl bildirdiği eylem ya da durum, genellikle cümlenin sonunda yer alır. Bu durum, Türkçe bir cümleyi dinleyen kişinin, cümlenin asıl anlamını çoğu zaman en son duyduğu sözcükte öğrenmesi anlamına gelir. Paragraf sorularında da yüklemlere ve cümle sonlarına dikkat etmek, bu nedenle önemlidir.

Eklemeli yapı, yalnızca Türkçeye özgü değildir. Fince, Macarca, Japonca, Korece ve Moğolca gibi pek çok dil de eklemeli özellikler taşır. Bu benzerlik, bazı dil bilimcilerin bu diller arasında akrabalık bağı aramasına yol açmıştır. Ancak yapısal benzerlik, dillerin ortak bir kökenden geldiğini tek başına kanıtlamaz; farklı kökenlerden gelen diller de benzer yapılar geliştirebilir.

Türkçenin eklemeli yapısı, onu matematiksel bir düzenliliğe sahip, mantıklı ve üretken bir dil hâline getirir. Bir kökün arkasına dizilen her ek, adeta bir yapı taşı gibi anlamı adım adım inşa eder.