Türkçe konuşan biri, yeni bir sözcüğe ek getirirken çoğu zaman düşünmeden doğru eki seçer. "Ev" sözcüğüne "-ler", "okul" sözcüğüne ise "-lar" eki getirilir. "Göz" sözcüğü "gözün" biçimini alırken "kol" sözcüğü "kolun" olur. Bu seçimler rastgele değildir; Türkçenin sesleri arasında kurulan bir uyum sistemine göre yapılır. Bu sisteme "ünlü uyumu" adı verilir ve Türkçenin en belirgin ses özelliklerinden biridir.

Ünlü uyumu, bir sözcükteki ünlülerin, yani sesli harflerin, belirli özellikler bakımından birbiriyle uyumlu olması anlamına gelir. Türkçede sekiz ünlü vardır ve bu ünlüler, ağzın içindeki konumlarına ve dudakların biçimine göre gruplandırılır. Kalın ünlüler, yani "a, ı, o, u", dilin arka tarafında oluşur. İnce ünlüler, yani "e, i, ö, ü", dilin ön tarafında oluşur. Ünlüler ayrıca dudakların durumuna göre düz ya da yuvarlak olarak da ayrılır.

Büyük ünlü uyumu kuralına göre Türkçe bir sözcükte ilk hecedeki ünlü kalınsa, sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın; ilk hecedeki ünlü inceyse, sonraki hecelerdeki ünlüler de ince olur. "Kapı", "okul" ve "yaşamak" gibi sözcüklerde bütün ünlüler kalın, "kedi", "gönül" ve "sevmek" gibi sözcüklerde ise bütün ünlüler incedir. Küçük ünlü uyumu ise ünlülerin düzlük ve yuvarlaklık bakımından uyumunu düzenler.

Ünlü uyumunun en önemli işlevlerinden biri, eklerin biçimini belirlemesidir. Türkçede pek çok ekin birden fazla biçimi vardır ve hangi biçimin kullanılacağı, eklendiği sözcüğün son ünlüsüne göre belirlenir. Bu nedenle Türkçede çokluk eki "-ler" ya da "-lar", soru eki "mi", "mı", "mu" ya da "mü" biçiminde karşımıza çıkar. Ekler, adeta bukalemun gibi, eklendikleri sözcüğün rengine bürünür.

Ünlü uyumunun dilin işleyişine bazı katkıları olduğu düşünülür. Bir sözcükteki bütün ünlülerin aynı türden olması, dinleyicinin sözcüğün sınırlarını daha kolay algılamasına yardımcı olabilir. Bir sözcükten diğerine geçerken ünlülerin türünün değişmesi, yeni bir sözcüğün başladığını işaret edebilir. Ayrıca ünlü uyumu, konuşmaya belirli bir akıcılık ve ahenk kazandırır.

Ancak Türkçede ünlü uyumuna uymayan pek çok sözcük de vardır. Bunların büyük bölümü, başka dillerden Türkçeye girmiş sözcüklerdir. "Kitap", "kalem", "insan" ve "televizyon" gibi sözcükler, ünlü uyumuna uymaz. Bazı Türkçe kökenli sözcükler de zaman içinde ses değişimlerine uğrayarak bu kuralın dışına çıkmıştır. Bunun yanı sıra bazı ekler, eklendikleri sözcük ne olursa olsun tek bir biçimde kullanılır ve uyuma girmez. Örneğin şimdiki zaman ekinin bir bölümü ve bazı başka ekler, her zaman aynı biçimde kalır.

Ünlü uyumu, yalnızca Türkçeye özgü bir özellik değildir. Fince, Macarca ve Moğolca gibi diller de benzer ünlü uyumu sistemlerine sahiptir. Türk dilinin tarihî metinlerinde de bu uyumun izleri açıkça görülür. Orhun Yazıtları'nda kullanılan alfabede, bazı ünsüzlerin kalın ve ince ünlülerle birlikte kullanılmalarına göre farklı işaretlerle yazılması, ünlü uyumunun Türkçenin en eski dönemlerinden beri var olduğunu gösterir.

Ünlü uyumu, Türkçe konuşanların çoğunlukla farkında olmadan uyguladığı karmaşık bir sistemdir. Bu durum, dilin kurallarının yalnızca dilbilgisi kitaplarında değil, konuşanların zihninde de yaşadığını hatırlatır. Bir çocuk, ünlü uyumu kuralını hiç öğrenmeden, yalnızca çevresindeki konuşmaları dinleyerek bu kuralı doğru biçimde kullanmayı öğrenir.