İyi yazılmış bir paragraf, sağlam bir bina gibidir. Bir binanın temeli, duvarları ve çatısı nasıl belirli bir düzen içinde birbirine bağlıysa, bir paragrafın cümleleri de belirli bir düşünce etrafında düzenli bir biçimde örülür. Paragrafın bu yapısını tanımak, hem daha iyi yazmamıza hem de okuduğumuz metinleri daha iyi anlamamıza yardımcı olur.

Bir paragrafın merkezinde, yazarın okura iletmek istediği temel mesaj, yani ana düşünce bulunur. Ana düşünce, paragrafın neden yazıldığının yanıtıdır. Paragraftaki diğer bütün cümleler, bu düşünceyi açıklamak, desteklemek, örneklendirmek ya da geliştirmek için oradadır. Bu cümlelerin her biri, yardımcı düşünceleri taşır. Konu ile ana düşünceyi birbirinden ayırmak da önemlidir. Konu, paragrafın neyden söz ettiğidir; ana düşünce ise yazarın bu konu hakkında ne söylemek istediğidir. "Kitap okumak" bir konudur; "Kitap okumak, insanın hayal gücünü geliştirir." ise bir ana düşüncedir.

Ana düşünce, paragrafın farklı yerlerinde bulunabilir. Bazı paragraflar, ana düşünceyi ilk cümlede açıkça ortaya koyar ve sonraki cümlelerde onu açıklar. Bu yapı, özellikle bilgilendirici metinlerde yaygındır. Bazı paragraflar ise önce örnekler ve ayrıntılar sunar, ana düşünceyi en sonda bir sonuç olarak dile getirir. Bazen de ana düşünce, paragrafta açıkça yazılmaz; okur, cümlelerin bütününden onu çıkarmak zorundadır. ÖSYM sınavlarındaki paragraf sorularında, özellikle bu son tür paragraflar öğrencileri zorlayabilir.

Yazarlar, ana düşünceyi desteklemek için farklı yöntemler kullanır. Örnek vermek, en sık kullanılan yöntemlerden biridir. Karşılaştırma yapmak, iki şey arasındaki benzerlikleri ya da farklılıkları göstererek düşünceyi açıklar. Tanımlama, bir kavramın ne olduğunu açıklar. Tanık gösterme, bir uzmanın ya da ünlü bir kişinin sözüne başvurarak düşünceyi güçlendirir. Sayısal verilerden yararlanma ise iddiaları somut bilgilerle destekler.

Bir paragrafı okurken kendimize sorabileceğimiz bazı sorular, ana düşünceyi bulmamıza yardımcı olur: Bu paragraf neden yazılmış? Yazar, okurun neyi düşünmesini, neye inanmasını ya da ne yapmasını istiyor? Hangi cümle çıkarılırsa paragrafın anlamı tamamen değişir? Paragraftaki örnekler ve açıklamalar hangi düşünceyi destekliyor?

Paragraf sorularında sıkça yapılan bir hata, paragrafta doğru olan ama ana düşünce olmayan bir yargıyı seçmektir. Bir paragrafta yer alan bir ayrıntı doğru olabilir; ancak bu, onun paragrafın ana düşüncesi olduğu anlamına gelmez. Ana düşünce, paragrafın bütününü kapsamalıdır. Çok dar bir yargı yalnızca bir ayrıntıyı, çok geniş bir yargı ise paragrafın söylemediği şeyleri içerir. Doğru yanıt, genellikle bu ikisi arasında, paragrafın tamamını ne fazla ne eksik biçimde özetleyen yargıdır.