On birinci yüzyılın sonlarında Bağdat'taki ünlü Nizamiye Medresesi'nde ders veren Gazali, döneminin en saygın âlimlerinden biriydi. Yüzlerce öğrencisi vardı, görüşleri devlet yöneticileri tarafından önemseniyordu ve parlak bir geleceği güvence altında gibi görünüyordu. Ancak Gazali, otuzlu yaşlarının sonunda derin bir iç bunalıma sürüklendi. Bildiğini sandığı şeylerin gerçekten kesin olup olmadığını sorgulamaya başladı.

Gazali, bu arayışını "Dalaletten Kurtuluş" anlamına gelen ve bir tür düşünsel otobiyografi niteliği taşıyan eserinde anlatır. Eserinde kesin bilgiyi, hiçbir kuşkuya yer bırakmayan bilgi olarak tanımlar. Sonra elindeki bilgileri bu ölçüte göre sınamaya girişir. İlk sınanan, duyulardan gelen bilgilerdir.

Gazali'ye göre duyular bizi sık sık yanıltır. Gökyüzüne baktığımızda yıldızlar bir madeni para kadar küçük görünür; oysa akıl, onların aslında Dünya'dan bile büyük olduğunu söyler. Bir gölgeye baktığımızda onu hareketsiz sanırız; ama bir süre sonra yer değiştirdiğini fark ederiz. Duyular aklın yargısıyla düzeltilebiliyorsa, duyulara dayanan bilgi kesin olamaz.

Bu noktada akla güvenmek mümkün görünebilir. Ancak Gazali burada da durmaz. Rüyalarımızda gördüklerimizi uyanıkken gerçek sanırız ve uyanınca onların gerçek olmadığını anlarız. Peki, uyanıkken akılla kavradığımız şeylerin de daha üst bir bilinç düzeyinde benzer biçimde gerçek dışı olmadığından nasıl emin olabiliriz? Bu soru, Gazali'yi yaklaşık iki ay süren derin bir kuşku dönemine sürükler.

Gazali'nin bu kuşkudan çıkışı, akıl yürütme yoluyla değil, kendi ifadesiyle "Tanrı'nın kalbe attığı bir nur" sayesinde gerçekleşir. Bu deneyimle birlikte aklın temel ilkelerine yeniden güven duymaya başlar. Ardından farklı düşünce yollarını tek tek inceler: kelamcıların, filozofların ve tasavvufçuların yöntemlerini değerlendirir. Sonunda aradığı kesinliği, yaşanarak elde edilen tasavvufi deneyimde bulduğunu söyler.

Gazali, filozoflara yönelik eleştirilerini "Filozofların Tutarsızlığı" adlı eserinde ayrıntılı biçimde ortaya koydu. Bu eserdeki tartışmalardan biri, nedensellik üzerinedir. Gazali'ye göre ateşin pamuğu yakması, ateşte zorunlu olarak bulunan bir gücün sonucu değildir. Biz yalnızca ateş ile yanmanın birlikte gerçekleştiğini gözlemleriz. Bu düşünce, yüzyıllar sonra David Hume'un nedensellik eleştirisiyle sıklıkla karşılaştırılır; ancak iki düşünürün bu sonuçtan çıkardıkları anlamlar birbirinden oldukça farklıdır.

Gazali'nin eleştirileri, Endülüslü filozof İbn Rüşd tarafından yanıtlandı. İbn Rüşd, Gazali'nin eserine bir karşılık olarak "Tutarsızlığın Tutarsızlığı" adlı eseri yazarak felsefeyi savundu. İki düşünür arasındaki bu tartışma, İslam düşünce tarihinin en ünlü fikir alışverişlerinden biri olarak kabul edilir.

Gazali'nin hikâyesi, güvenli ve saygın bir konumda bulunan bir düşünürün, kendi bilgisinin temellerini sorgulamaktan çekinmemesinin çarpıcı bir örneğidir. Onun kuşkusu, bir inkâr değil, daha sağlam bir kesinlik arayışıydı.