Bir ülkede yasaları yapan, uygulayan ve yasalara aykırı davrananları yargılayan aynı kişi ya da kurum olursa ne olur? On sekizinci yüzyılda yaşamış Fransız düşünür Montesquieu'ye göre bu durumun adı despotizmdir. 1748'de yayımladığı "Kanunların Ruhu" adlı eserinde Montesquieu, özgürlüğün korunabilmesi için devlet gücünün farklı kurumlar arasında paylaştırılması gerektiğini savundu. Bu düşünce, bugün dünyanın pek çok anayasasının temel ilkelerinden biri olan kuvvetler ayrılığının en etkili ifadesi oldu.

Montesquieu'nün çıkış noktası, insan doğasına ilişkin gerçekçi bir gözlemdir. Ona göre gücü elinde bulunduran her insan, onu kötüye kullanmaya eğilimlidir ve bir sınırla karşılaşana kadar ilerler. Bu nedenle iyi niyetli yöneticilere güvenmek yeterli değildir. Özgürlüğü güvence altına almanın yolu, kurumları öyle düzenlemektir ki güç, gücü durdursun.

Montesquieu, devlet gücünü üç ana kola ayırır. Yasama gücü yasaları yapar, yürütme gücü bu yasaları uygular ve devlet işlerini yönetir, yargı gücü ise anlaşmazlıkları çözer ve suçları cezalandırır. Bu üç güç aynı ellerde toplandığında yurttaşın özgürlüğü ortadan kalkar. Örneğin yasa yapan aynı zamanda yargılayan da olursa, keyfî yasalar çıkarıp bunları dilediği gibi uygulayabilir.

Montesquieu bu modeli geliştirirken büyük ölçüde İngiltere'nin siyasi düzeninden esinlendi. İngiltere'de bir süre yaşamış ve buradaki parlamentonun, kralın ve mahkemelerin birbirini dengeleyen ilişkilerini gözlemlemişti. Bazı araştırmacılar, Montesquieu'nün İngiliz sistemini olduğundan daha düzenli ve dengeli bir biçimde tasvir ettiğini, gerçekte güçlerin bu kadar net ayrılmadığını belirtir. Ancak onun amacı, bir ülkenin sistemini birebir tarif etmekten çok, özgürlüğü koruyan bir ilkeyi ortaya koymaktı.

Kuvvetler ayrılığı, güçlerin birbirinden tamamen kopuk olması anlamına gelmez. Montesquieu'nün düşüncesinde asıl önemli olan, güçlerin birbirini denetleyebilmesidir. Bu anlayış daha sonra "denge ve denetim" ilkesi olarak geliştirildi. Örneğin yasama organı yasa yapar, ama yürütme bazı yasaları veto edebilir; yargı ise yasaların anayasaya uygunluğunu denetleyebilir. Böylece hiçbir kurum tek başına mutlak bir güce sahip olamaz.

Montesquieu'nün düşünceleri, Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın hazırlanmasında doğrudan etkili oldu. Anayasanın kurucuları, onun eserinden sıkça alıntı yaptı. Fransız İhtilali sırasında yayımlanan İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi de kuvvetler ayrılığının sağlanmadığı bir toplumun anayasaya sahip olmadığını ilan etti.

"Kanunların Ruhu" yalnızca kuvvetler ayrılığından ibaret değildir. Montesquieu, farklı toplumların yasalarının o toplumların iklimi, coğrafyası, dinî inançları, ticari ilişkileri ve gelenekleriyle nasıl ilişkili olduğunu da inceler. Bu yaklaşım, yasaları soyut ilkelerden değil, toplumsal koşullardan yola çıkarak anlamaya çalıştığı için sosyolojinin öncülerinden biri olarak görülmesine yol açmıştır. Ancak iklimin insanların karakterini belirlediğine ilişkin bazı görüşleri bugün kabul görmemektedir.

Montesquieu'nün mirası, özgürlüğün yalnızca iyi niyetli yöneticilere ya da güzel ilkelere bağlı olmadığını, kurumların nasıl tasarlandığıyla da yakından ilgili olduğunu hatırlatır. Bir toplumun özgürlüğü, gücün ne kadar dağıtıldığı ve ne kadar denetlenebildiğiyle ölçülür.