MÖ altıncı yüzyılın sonları ile beşinci yüzyılın başlarında, bugün İzmir'in Selçuk ilçesi sınırlarında kalan antik Efes kentinde yaşayan Herakleitos, felsefe tarihinin en gizemli düşünürlerinden biridir. Yazdığı eserden günümüze yalnızca kısa parçalar ulaşmıştır. Bu parçaların anlaşılması güç, çok anlamlı ve kimi zaman çelişkili görünen üslubu nedeniyle antik çağda kendisine "Karanlık Herakleitos" denmiştir.

Herakleitos'un en tanınan düşüncesi, her şeyin sürekli bir değişim içinde olduğudur. Bu düşünce genellikle "Her şey akar" sözüyle özetlenir. Herakleitos'a atfedilen ünlü bir parçaya göre aynı nehre iki kez girilemez. Nehre ikinci kez girdiğimizde, içinde akan sular artık başka sulardır. Üstelik nehre giren kişi de artık aynı kişi değildir.

Bu düşünce ilk bakışta basit bir gözlem gibi görünebilir. Ancak Herakleitos'un vurgulamak istediği şey, değişimin evrenin temel özelliği olduğudur. Kalıcı görünen her şey, aslında sürekli bir oluş süreci içindedir. Dağlar bile zaman içinde aşınır; bedenimiz her an yenilenir; düşüncelerimiz ve duygularımız sürekli dönüşür. Değişmeyen tek şey, değişimin kendisidir.

Herakleitos'a göre bu sürekli değişim gelişigüzel değildir. Evrendeki değişimleri düzenleyen bir ilke vardır ve Herakleitos bu ilkeye "logos" adını verir. Logos, evrenin aklı, düzeni ya da yasası olarak anlaşılabilir. İnsanların çoğu bu düzeni fark etmeden, uyurgezer gibi yaşar. Bilge kişi ise logosu kavrayan ve ona uygun yaşayan kişidir.

Herakleitos'un düşüncesinin bir diğer önemli yönü, karşıtların birliğidir. Ona göre karşıtlar birbirine bağlıdır ve birbirleri olmadan anlam kazanamaz. Hastalık, sağlığı değerli kılar; açlık, tokluğu; yorgunluk, dinlenmeyi. Yukarı giden yol ile aşağı inen yol aynı yoldur. Gerilim ve çatışma, evrendeki düzenin bir parçasıdır. Bir yayın ya da bir telli çalgının teli, ancak iki yöne doğru gerildiğinde işlevini yerine getirebilir.

Herakleitos, evrenin temel öğesinin ateş olduğunu da düşünüyordu. Ateş, sürekli değişen ama yine de varlığını koruyan bir şeydir. Bir alev her an yeni yakıtı tüketir ve dönüştürür; yine de aynı alev olarak görünmeyi sürdürür. Bu yönüyle ateş, Herakleitos'un değişim içinde süreklilik düşüncesinin güçlü bir simgesidir.

Herakleitos'un düşünceleri, kendisinden sonra gelen pek çok filozofu etkiledi. Parmenides, değişimin bir yanılsama olduğunu savunarak ona adeta tam karşıt bir görüş ortaya koydu. Platon, duyularla algılanan dünyanın sürekli değiştiği düşüncesini Herakleitos'tan aldı ve kalıcı bilginin ancak değişmeyen idealar dünyasında bulunabileceğini savundu. On dokuzuncu yüzyılda Hegel, karşıtların çatışmasından doğan gelişim düşüncesini geliştirirken Herakleitos'u kendine yakın bir öncü olarak gördü.

Efes'in kalıntıları arasında dolaşan bir ziyaretçi, bir zamanlar parlak bir kent olan bu yerin bugün yalnızca taş yığınlarından oluştuğunu görür. Kentin limanı, zamanla nehrin taşıdığı alüvyonlarla dolmuş ve deniz kilometrelerce uzaklaşmıştır. Herakleitos'un kenti, onun değişim felsefesinin belki de en çarpıcı kanıtıdır.