MÖ altıncı ve beşinci yüzyıllarda Çin, birbiriyle savaşan beyliklere bölünmüş, siyasi düzenin sarsıldığı karışık bir dönemden geçiyordu. Bu ortamda yaşayan Konfüçyüs, toplumun nasıl yeniden düzene kavuşabileceği sorusu üzerine düşündü. Hayatı boyunca bir devlet adamı olarak etkili bir görev elde etmeye çalıştı ama bunu pek başaramadı. Yine de öğrencilerinin onun sözlerini derleyerek oluşturduğu "Konuşmalar" adlı eser, iki bin beş yüz yıl boyunca Doğu Asya'nın siyasi ve ahlaki düşüncesini derinden etkiledi.

Konfüçyüs'ün düşüncesinin merkezinde "ren" kavramı yer alır. Bu kavram genellikle insanseverlik, iyilik ya da insanlık olarak çevrilir. Ren, başkalarına karşı duyarlı, saygılı ve yardımsever olmayı ifade eder. Konfüçyüs'e bu erdemin özü sorulduğunda verdiği yanıt, bugün de sıkça alıntılanır: Kendine yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma.

Konfüçyüs'e göre toplumsal düzen, ilişkiler üzerine kuruludur. Hükümdar ile tebaa, baba ile oğul, ağabey ile kardeş, karı ile koca ve dostlar arasındaki ilişkiler, karşılıklı yükümlülükler içerir. Her birey, bu ilişkiler içindeki rolünün gereklerini yerine getirdiğinde toplum uyum içinde yaşar. Bu anlayışta ana babaya saygı, bütün erdemlerin temeli olarak görülür.

Konfüçyüs, toplumsal uyumun korunmasında törenlere ve görgü kurallarına da büyük önem verir. Bu kurallar yalnızca dış görünüşle ilgili değildir; insanın iç dünyasını biçimlendiren ve başkalarıyla ilişkilerini düzenleyen bir eğitim aracıdır. Selamlaşma biçimleri, sofra adabı ya da yas törenleri, insanların birbirine duyduğu saygıyı somut hâle getirir.

Konfüçyüs'ün ilginç düşüncelerinden biri, "adların düzeltilmesi" ilkesidir. Bir öğrencisi ona, bir devletin yönetimi kendisine verilse ilk olarak ne yapacağını sorduğunda, Konfüçyüs adları düzelteceğini söyler. Bu yanıt şaşırtıcı görünebilir. Ancak Konfüçyüs'e göre bir hükümdar gerçekten hükümdar gibi, bir baba gerçekten baba gibi davranmıyorsa, adlar ile gerçeklik arasındaki uyum bozulur. Sözcükler anlamını yitirdiğinde ise yasalar adil uygulanamaz ve toplum düzeni çöker.

Konfüçyüs, yönetimin zorla değil, örnek olmakla gerçekleşmesi gerektiğini savunur. Ona göre yöneticiler halkı yalnızca yasalar ve cezalarla yönetirse, insanlar cezadan kaçmaya çalışır ama utanç duygusu kazanmaz. Erdemle ve görgüyle yönetildiklerinde ise hem utanç duygusu kazanır hem de doğru yolda yürürler. Yöneticinin erdemi, rüzgârın otları eğmesi gibi halkı etkiler.

Konfüçyüs'ün eğitime verdiği önem de dikkat çekicidir. Doğduğu toplumsal sınıfa bakmaksızın, öğrenmek isteyen herkesi öğrenci olarak kabul ettiği anlatılır. Ona göre insanı değerli kılan soyu değil, kendini yetiştirme çabasıdır. Bu düşünce, sonraki yüzyıllarda Çin'de devlet memurlarının sınavla seçilmesine dayanan sistemin felsefi temellerinden biri oldu.

Konfüçyüsçülük, tarih boyunca farklı biçimlerde yorumlandı. Bazı dönemlerde hiyerarşiyi ve itaati meşrulaştıran muhafazakâr bir ideoloji olarak kullanıldı; bazı dönemlerde ise yöneticileri erdemli olmaya zorlayan eleştirel bir ölçüt işlevi gördü. Bugün Konfüçyüs'ün düşünceleri, aile, eğitim ve toplumsal sorumluluk üzerine yapılan tartışmalarda hâlâ güçlü bir yankı uyandırmaktadır.