1901 yılında İran'daki antik Susa kentinde kazı yapan arkeologlar, iki metreyi aşkın yüksekliğe sahip, siyah taştan bir dikilitaş buldu. Taşın üst kısmında, oturan bir tanrının önünde saygıyla duran bir kral tasvir edilmişti. Altında ise yüzlerce satırlık çivi yazısı metin yer alıyordu. Bu metin, yaklaşık üç bin yedi yüz yıl önce Babil'de hüküm süren Kral Hammurabi'nin kanunlarıydı.

Dikilitaşın Babil'den çok uzakta, Susa'da bulunması da ilginç bir hikâyedir. Yüzyıllar sonra Babil'e saldıran Elam kralları, bu anıtı bir savaş ganimeti olarak kendi başkentlerine taşımıştı. Bugün Paris'teki Louvre Müzesi'nde sergilenen dikilitaş, dünyanın en çok bilinen hukuk belgelerinden biri olarak kabul edilir.

Hammurabi Kanunları, insanlık tarihindeki ilk yazılı kanunlar değildir. Daha önceki Sümer kralları da benzer derlemeler hazırlatmıştı. Ancak Hammurabi'nin metni hem kapsamlılığı hem de günümüze neredeyse eksiksiz ulaşmasıyla öne çıkar. Metin bir giriş, iki yüz seksenin üzerinde hüküm ve bir sonuç bölümünden oluşur. Giriş ve sonuç bölümlerinde kral, tanrılar tarafından ülkeye adaleti getirmek, güçlünün güçsüzü ezmesini önlemek için görevlendirildiğini söyler.

Kanunlar, gündelik hayatın neredeyse her alanına dokunur. Ticari anlaşmalar, borçlar, kiralar, ücretler, evlilik ve miras, sulama kanallarının bakımı, hatta hekimlerin ve inşaat ustalarının sorumlulukları hükümler arasında yer alır. Örneğin özensiz inşa edilen bir ev çöker ve ev sahibinin ölümüne yol açarsa, ustanın da ölümle cezalandırılacağı belirtilir.

Kanunların en çok bilinen ilkesi, "göze göz, dişe diş" diye özetlenen kısas anlayışıdır. Bu ilke bugün sert görünebilir; ancak bazı tarihçilere göre amacı, cezayı suçla orantılı tutarak kan davalarının ve aşırı intikamın önüne geçmekti. Öte yandan kanunlar herkese eşit uygulanmıyordu. Aynı suçun cezası, mağdurun ve suçlunun soylu, özgür halk ya da köle olmasına göre değişiyordu.

Tarihçiler arasında tartışılan önemli bir soru, bu kanunların mahkemelerde gerçekten uygulanıp uygulanmadığıdır. Dönemden kalan binlerce mahkeme belgesinde Hammurabi'nin dikilitaşına doğrudan atıf yapılmaması, bazı araştırmacıları metnin bir yasa kitabından çok, kralın adil bir hükümdar olduğunu gösteren bir anıt ya da örnek kararlar derlemesi olabileceğini düşünmeye yöneltmiştir.

Hangi amaçla hazırlanmış olursa olsun, dikilitaş önemli bir düşünceyi somutlaştırır: Kurallar yazılı olmalı ve herkesin görebileceği bir yerde durmalıdır. Kral, metnin sonunda haksızlığa uğrayan kişinin gelip taşın önünde durmasını ve kendi davasıyla ilgili hükmü okumasını ister. Bu çağrı, hukukun keyfî kararlardan ayrılarak bilinebilir ve öngörülebilir hâle gelmesi yolunda atılmış erken bir adımdır.

Hammurabi Kanunları bize geçmişin hem uzak hem de tanıdık olabileceğini gösterir. Köleliği ve sınıflara göre değişen cezaları içeren bu metin, bugünün adalet anlayışından çok farklıdır. Yine de borçlunun korunması, ticari dürüstlük ve mesleki sorumluluk gibi konular, binlerce yıl sonra hâlâ hukukun temel meseleleri arasında yer alır.