"Demokrasi" sözcüğü, Eski Yunancada halk anlamına gelen "demos" ile güç ya da yönetim anlamına gelen "kratos" sözcüklerinin birleşmesinden oluşur. Bu yönetim biçiminin bilinen ilk kapsamlı uygulaması, MÖ altıncı yüzyılın sonlarında Atina'da ortaya çıktı. Atina demokrasisi, bugünkü demokrasilerden çok farklı olsa da, yöneten ile yönetilenin aynı kişiler olabileceği düşüncesini somut bir düzene dönüştürdü.

Bu düzenin temelleri, MÖ 508 yılı civarında Kleisthenes'in yaptığı reformlarla atıldı. Kleisthenes, eski aile ve soy bağlarına dayanan siyasi örgütlenmeyi zayıflatmak için yurttaşları yeni idari birimlere ayırdı. Böylece siyasi katılım, köklü ailelerin denetiminden bir ölçüde kurtularak daha geniş bir yurttaş kitlesine açıldı.

Atina demokrasisinin kalbi, Ekklesia adı verilen halk meclisiydi. Yetişkin erkek yurttaşlar bu meclise doğrudan katılabiliyor, savaş ve barış, yasalar ve kamu harcamaları gibi konularda oy kullanabiliyordu. Bugünkü temsilî demokrasilerde yurttaşlar kendilerini temsil edecek kişileri seçerken, Atina'da kararları yurttaşlar bizzat alıyordu.

Atina demokrasisinin bugün en şaşırtıcı bulunan yanlarından biri, pek çok kamu görevlisinin seçimle değil kurayla belirlenmesiydi. Meclisin gündemini hazırlayan beş yüz kişilik konsey ve yüzlerce kişiden oluşan mahkeme heyetleri kurayla oluşturuluyordu. Atinalılar seçimin, varlıklı ve tanınmış kişileri kayıracağını düşünüyordu. Kura ise sıradan bir yurttaşın da yönetimde söz sahibi olmasını sağlıyordu. Bununla birlikte uzmanlık gerektiren komutanlık gibi görevler için seçim yapılıyordu.

Demokrasiyi korumak için ilginç yöntemler de geliştirilmişti. Bunlardan biri olan "ostrakismos", yani çömlek parçası oylaması, toplum için tehlikeli görülen bir kişinin on yıl süreyle kentten uzaklaştırılmasını sağlıyordu. Yurttaşlar, sürgün edilmesini istedikleri kişinin adını kırık çömlek parçalarına yazıyordu. Bu uygulama, tek bir kişinin aşırı güç kazanarak demokrasiyi tehdit etmesini önlemeyi amaçlıyordu.

Ancak Atina demokrasisinin sınırları da en az kazanımları kadar dikkat çekicidir. Kadınlar, köleler ve Atina'da yaşayan yabancılar siyasi haklardan yararlanamıyordu. Bu nedenle kentte yaşayan nüfusun yalnızca küçük bir bölümü yurttaş sayılıyordu. Atina'nın ekonomik refahı ise önemli ölçüde köle emeğine ve kentin denizlerdeki egemenliğine dayanıyordu.

Demokrasi, Atina'nın en ünlü düşünürleri tarafından da eleştirildi. MÖ 399'da Sokrates, halk mahkemesinde yargılanarak ölüme mahkûm edildi. Öğrencisi Platon, bu olaydan derinden etkilendi ve bilgisiz çoğunluğun yönetimine güvenilemeyeceğini savundu. Platon'un eleştirileri, çoğunluğun her zaman doğru karar veremeyeceği yönündeki tartışmayı bugüne kadar taşıdı.

Atina demokrasisi kusursuz bir model değildi; yine de siyasi kararların tartışılarak alınması gerektiği, yurttaşların kamusal işlere katılma sorumluluğu taşıdığı ve gücün tek elde toplanmasının tehlikeli olduğu gibi fikirleri tarihe miras bıraktı. Bugünkü demokrasiler, bu mirası hem sürdüren hem de kapsayıcılık bakımından genişleten bir çizgide ilerlemektedir.