İnsanlık tarihinin büyük bölümünde dünya nüfusu son derece yavaş arttı. Doğum oranları yüksekti; ancak ölüm oranları da yüksekti. Bebeklerin ve çocukların önemli bir kısmı erken yaşta hayatını kaybediyor, salgın hastalıklar, kıtlıklar ve savaşlar nüfusu sürekli olarak sınırlıyordu. On sekizinci yüzyıldan itibaren ise önce Avrupa'da, sonra dünyanın diğer bölgelerinde nüfus hızla artmaya başladı. Demograflar, bu dönüşümü açıklamak için "demografik geçiş" adı verilen bir model geliştirdi.

Bu modele göre toplumlar, nüfus yapıları bakımından birkaç aşamadan geçer. İlk aşamada hem doğum hem de ölüm oranları yüksektir. Bu nedenle nüfus ya çok yavaş artar ya da sabit kalır. Tarım toplumlarının büyük bölümü uzun süre bu aşamada yaşamıştır.

İkinci aşamada ölüm oranları hızla düşmeye başlar. Temiz su, kanalizasyon sistemleri, daha iyi beslenme, aşılar ve tıbbi gelişmeler, özellikle bebek ve çocuk ölümlerini belirgin biçimde azaltır. Ancak doğum oranları bir süre yüksek kalmaya devam eder; çünkü insanların doğurganlıkla ilgili alışkanlıkları ve değerleri daha yavaş değişir. Bu aşamada doğumlar ile ölümler arasındaki fark büyür ve nüfus hızla artar. Yirminci yüzyılda dünya nüfusunun birkaç milyardan sekiz milyarı aşan bir düzeye çıkması, büyük ölçüde bu aşamanın bir sonucudur.

Üçüncü aşamada doğum oranları da düşmeye başlar. Bu düşüşün birçok nedeni vardır. Çocuk ölümlerinin azalması, ailelerin daha az çocuk sahibi olarak da çocuklarının yetişkinliğe ulaşacağından emin olmalarını sağlar. Kentleşme, çocukların ekonomik katkısını azaltırken yetiştirilme maliyetlerini artırır. Kadınların eğitim düzeyinin yükselmesi ve iş hayatına katılımının artması, evlilik ve doğum yaşını geciktirir. Aile planlaması yöntemlerine erişim de bu süreci hızlandırır.

Dördüncü aşamada hem doğum hem de ölüm oranları düşük düzeylerde dengelenir. Nüfus artışı yavaşlar ya da durur. Bazı demograflar, beşinci bir aşamadan da söz eder. Bu aşamada doğurganlık oranı, nüfusun kendini yenilemesi için gereken düzeyin, yani kadın başına yaklaşık iki çocuğun altına düşer. Göç olmadığında bu durum, nüfusun uzun vadede azalmasına yol açar.

Bugün Japonya, Güney Kore, İtalya ve İspanya gibi pek çok ülke bu son aşamadadır. Bu ülkelerde nüfus hızla yaşlanmakta, çalışma çağındaki insanların sayısı azalmakta ve emeklilerin oranı artmaktadır. Bu durum, emeklilik sistemlerinin sürdürülebilirliği, sağlık harcamaları ve işgücü açığı gibi önemli sorunları beraberinde getirmektedir. Türkiye'de de doğurganlık oranı son yıllarda nüfusun kendini yenileme düzeyinin altına inmiştir. Genç bir nüfus yapısına sahip olarak bilinen ülke, önümüzdeki on yıllarda hızlı bir yaşlanma süreciyle karşı karşıya kalacaktır.

Demografik geçiş modeli, pek çok ülkenin deneyimini başarıyla açıklasa da evrensel bir yasa değildir. Ülkeler bu aşamalardan farklı hızlarda geçer. Bazı ülkelerde Avrupa'da yüz yılı aşkın sürede yaşanan dönüşüm, birkaç on yıla sığmıştır. Kültürel değerler, din, devlet politikaları ve ekonomik koşullar, sürecin hızını ve biçimini etkiler.

Nüfus yapısındaki değişimler, bir toplumun geleceğini derinden şekillendirir. Okul ihtiyacından konut talebine, iş gücünden sağlık hizmetlerine kadar pek çok alan, nüfusun büyüklüğüne ve yaş yapısına bağlıdır. Bu nedenle demografi, rakamlarla dolu kuru bir bilim değil, toplumların yarınlarını anlamak için vazgeçilmez bir pencere sunar.