Yoksul bir ailede doğan bir çocuğun, iyi bir eğitim alarak doktor, mühendis ya da öğretmen olması, pek çok toplumda başarının ve umudun simgesi olarak görülür. Eğitimin, insanların doğdukları toplumsal konumun ötesine geçmelerini sağlayan bir merdiven olduğu düşüncesi, modern toplumların temel inançlarından biridir. Sosyologlar bu yükselişe "toplumsal hareketlilik" adını verir. Ancak araştırmalar, eğitimin bu merdiven işlevini her zaman ve herkes için aynı ölçüde yerine getirmediğini göstermektedir.

Toplumsal hareketlilik, bir kişinin toplumsal konumunun hayatı boyunca ya da kuşaklar arasında değişmesini ifade eder. Bir çocuğun, ebeveynlerinden daha yüksek bir gelir, eğitim ya da meslek düzeyine ulaşması yukarı doğru hareketliliktir. Kuşaklar arası hareketliliğin yüksek olduğu toplumlarda, bir insanın hayattaki konumu, doğduğu ailenin konumuna daha az bağlıdır. Hareketliliğin düşük olduğu toplumlarda ise yoksul ailelerin çocukları büyük ölçüde yoksul, varlıklı ailelerin çocukları ise büyük ölçüde varlıklı kalır.

Eğitim, bu süreçte iki farklı rol oynayabilir. Bir yandan, yetenekli ve çalışkan öğrencilere, aile kökenleri ne olursa olsun yeni fırsatlar sunar. Parasız ve herkese açık bir eğitim sistemi, toplumun farklı kesimlerinden gelen gençlerin yükselmesini sağlayabilir. Öte yandan eğitim, var olan eşitsizlikleri yeniden üretebilir. Varlıklı aileler, çocuklarına özel dersler, nitelikli okullar, kitaplar ve kültürel deneyimler sağlayabilir. Bu avantajlar, sınavlarda ve okul başarısında farklara dönüşür. Böylece eğitim, toplumsal yapıyı değiştiren bir merdiven olmaktan çok, onu olduğu gibi yansıtan bir aynaya dönüşebilir.

İngiliz sosyolog Michael Young, 1958'de yayımladığı hiciv niteliğindeki bir kitapta "meritokrasi" kavramını ortaya attı. Meritokrasi, insanların aile kökenine ya da servetine göre değil, yetenekleri ve çabaları, yani "liyakatleri" doğrultusunda yükseldiği bir toplumu ifade eder. İlginç olan, Young'ın bu kavramı bir ideal olarak değil, bir uyarı olarak kullanmasıdır. Young, liyakate dayalı bir toplumda başarılı olanların başarılarını tamamen kendilerine mal edeceğini, başarısız olanların ise kendilerini değersiz hissedeceğini öngörüyordu. Ona göre bu durum, yeni ve daha katı bir hiyerarşi yaratabilirdi.

Farklı ülkeleri karşılaştıran araştırmalar, ekonomik eşitsizlik ile toplumsal hareketlilik arasında bir ilişki olduğunu göstermektedir. Gelir eşitsizliğinin yüksek olduğu ülkelerde, kuşaklar arası hareketlilik genellikle daha düşüktür. Bir başka deyişle merdivenin basamakları birbirinden ne kadar uzaksa, tırmanmak o kadar zorlaşır. Bu ilişki, eğitim politikalarının yanı sıra genel ekonomik ve sosyal politikaların da hareketlilik üzerinde etkili olduğunu düşündürür.

Araştırmalar, hareketliliği artırmak için erken yaşlardaki müdahalelerin özellikle etkili olduğunu göstermektedir. Okul öncesi eğitime erişim, dezavantajlı bölgelerdeki okullara ek kaynak sağlanması, nitelikli öğretmenlerin bu okullara yönlendirilmesi ve maddi durumu iyi olmayan öğrencilere burslar verilmesi, eğitimin merdiven işlevini güçlendiren uygulamalar arasındadır. Rehberlik ve koçluk desteği de, ailelerinde üniversite deneyimi olmayan öğrenciler için önemli bir fark yaratabilir.

Merkezî sınav sistemleri, bu tartışmanın önemli bir parçasıdır. Destekleyenler, herkesin aynı sınava girmesinin adil ve şeffaf bir ölçüt sağladığını vurgular. Eleştirenler ise sınav başarısının, öğrencilerin hazırlık imkânlarıyla yakından ilişkili olduğunu ve bu nedenle eşitsizlikleri gizleyebileceğini belirtir. Her iki görüşün de haklı olduğu yönler vardır.

Eğitimin toplumsal hareketliliği artırma gücü, ne tamamen bir efsane ne de kesin bir gerçektir. Bu güç, eğitim sisteminin nasıl tasarlandığına, kaynakların nasıl dağıtıldığına ve toplumun genel yapısına bağlıdır. Merdivenin herkes için gerçekten tırmanılabilir olması, bilinçli tercihler ve politikalar gerektirir.