1377 yılında, bugünkü Cezayir'de küçük bir kalede inzivaya çekilen bir düşünür, birkaç ay içinde bir tarih kitabına giriş olarak tasarladığı bir eser yazdı. Bu giriş, asıl kitaptan çok daha ünlü olacaktı. Tunus doğumlu düşünür İbn Haldun'un "Mukaddime" adıyla bilinen bu eseri, bugün pek çok araştırmacı tarafından sosyolojinin ve tarih felsefesinin öncü metinlerinden biri olarak kabul edilir.

İbn Haldun, hayatı boyunca Kuzey Afrika ve Endülüs'teki pek çok sarayda devlet görevlisi olarak çalışmış, hanedanların yükselişine ve çöküşüne bizzat tanık olmuştu. Bu deneyimler, onu tarihteki olayların ardındaki düzenlilikleri araştırmaya yöneltti. Ona göre tarih, yalnızca savaşların ve hükümdarların listesi değildi. Tarihçinin görevi, toplumların nasıl oluştuğunu, nasıl geliştiğini ve neden çöktüğünü anlamaktı. İbn Haldun, bu toplumsal yaşamı inceleyen bilgiye "umran ilmi" adını verdi.

İbn Haldun'un düşüncesinin merkezinde "asabiyet" kavramı yer alır. Asabiyet, bir grubu bir arada tutan dayanışma duygusu, ortak bir amaç etrafında birleşme gücüdür. İbn Haldun'a göre bu duygu, zorlu koşullarda yaşayan göçebe ve kırsal topluluklarda çok güçlüdür. Çölde ya da dağlarda yaşayan insanlar, hayatta kalmak için birbirlerine sıkı sıkıya bağlı olmak zorundadır. Bu güçlü dayanışma, onları savaşta etkili ve cesur kılar.

İbn Haldun'a göre güçlü asabiyete sahip bir topluluk, zamanla yerleşik ve zengin bir toplumu ele geçirerek yeni bir hanedan kurar. Ancak bu başarı, kendi çöküşünün tohumlarını da içinde taşır. Yerleşik hayata geçen ve zenginleşen yöneticiler, zamanla lükse ve rahata alışır. Kuruluş dönemindeki dayanışma ve fedakârlık duygusu zayıflar. Hükümdarlar, kendi topluluklarına güvenmek yerine paralı askerlere ve dalkavuk çevrelere bağımlı hâle gelir.

İbn Haldun, bu sürecin genellikle üç ya da dört kuşak içinde tamamlandığını öne sürdü. Kurucu kuşak, zorlukların içinden gelir ve güçlü bir dayanışmaya sahiptir. İkinci kuşak, babalarının kurduğu düzeni sürdürür ama o zorlukları yaşamamıştır. Üçüncü kuşak ise lüks içinde büyür ve atalarının fedakârlıklarını unutur. Bu noktada hanedan zayıflar ve güçlü asabiyete sahip yeni bir topluluk tarafından yıkılabilir. Böylece döngü yeniden başlar.

İbn Haldun'un ekonomi üzerine gözlemleri de dikkat çekicidir. Ona göre devletlerin kuruluş döneminde vergiler düşüktür ve buna rağmen devletin gelirleri yüksektir; çünkü halk üretmeye ve ticaret yapmaya isteklidir. Devlet zamanla harcamalarını artırdığında vergileri de yükseltir. Ancak aşırı vergiler, insanların üretme isteğini kırar ve sonunda devletin gelirleri düşer. Bu düşünce, yüzyıllar sonra modern iktisatçılar tarafından da tartışılan bir fikrin erken bir ifadesidir.

İbn Haldun'un eserleri, özellikle Osmanlı düşünürleri tarafından yoğun ilgi gördü. On yedinci yüzyılda Kâtip Çelebi ve tarihçi Naima, Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu sorunları değerlendirirken İbn Haldun'un döngüsel tarih anlayışından yararlandı. On dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda ise Avrupalı tarihçiler ve sosyologlar, İbn Haldun'u keşfederek onun düşüncelerini hayranlıkla değerlendirdi.

İbn Haldun'un döngüsel modeli, her toplumun aynı kaderi yaşayacağı anlamına gelmez. Ancak toplumsal dayanışmanın önemi, refahın beraberinde getirebileceği tehlikeler ve kurumların zamanla nasıl yozlaşabileceği üzerine sorduğu sorular, altı yüz yıl sonra da güncelliğini korumaktadır.