On yedinci yüzyılda İstanbul'da yaşayan genç Evliya, bir gece rüyasında Hz. Peygamber'i görür. Anlatıya göre heyecanından "Şefaat ya Resulallah", yani "Şefaatinizi dilerim" diyecekken dili sürçer ve "Seyahat ya Resulallah" der. Peygamber de gülümseyerek ona hem şefaat hem de seyahat müjdeler. Evliya Çelebi, bu rüyayı hayatının dönüm noktası olarak anlatır. Sonraki kırk yılı aşkın sürede Osmanlı İmparatorluğu'nun ve komşu ülkelerin dört bir yanını dolaşır ve gördüklerini on ciltlik dev bir eserde toplar: Seyahatname.

Seyahatname, dünya edebiyatının en kapsamlı gezi kitaplarından biridir. Evliya Çelebi, Anadolu'dan Balkanlar'a, Kafkasya'dan İran'a, Arap Yarımadası'ndan Mısır ve Sudan'a kadar geniş bir coğrafyayı dolaştı. Bir Osmanlı elçilik heyetiyle Viyana'ya kadar gitti. Ziyaret ettiği her kentin tarihini, yapılarını, camilerini, hamamlarını, çarşılarını, insanlarını, yemeklerini, dillerini ve geleneklerini ayrıntılı biçimde anlattı.

Eserin ilk cildi, Evliya Çelebi'nin doğup büyüdüğü İstanbul'a ayrılmıştır. Bu ciltte yer alan esnaf alayının anlatımı, özellikle değerli bir bölümdür. Evliya Çelebi, bir padişahın sefere çıkmadan önce İstanbul'daki bütün esnafın kendi meslek araçlarıyla geçit töreni yaptığını anlatır ve yüzlerce farklı esnaf grubunu tek tek sayar. Bu liste, on yedinci yüzyıl İstanbul'unun ekonomik ve toplumsal yapısı hakkında eşsiz bir kaynaktır.

Seyahatname'nin dil açısından da önemli bir yeri vardır. Evliya Çelebi, döneminin ağır ve süslü yazı dilinden farklı olarak, konuşma diline yakın, canlı ve akıcı bir üslup kullanmıştır. Eserinde gittiği yerlerde duyduğu dillerden örnekler verir, sözcük ve cümle listeleri hazırlar. Bu listeler, bazı dillerin o dönemdeki durumunu belgeleyen en eski kaynaklar arasında yer alır.

Ancak Seyahatname'yi okumak, dikkatli bir okur olmayı gerektirir. Evliya Çelebi, gözlemlerini aktarırken zaman zaman abartıya, efsanelere ve hayal gücüne de yer verir. Bir kentin nüfusunu olağanüstü yüksek gösterebilir, duyduğu söylentileri gerçekmiş gibi anlatabilir ya da kendi kahramanlıklarını süsleyebilir. Bazı araştırmacılar, Evliya Çelebi'nin bazı yerleri hiç ziyaret etmeden, başka kaynaklardan yararlanarak anlattığını öne sürer. Bu nedenle tarihçiler, Seyahatname'deki bilgileri başka kaynaklarla karşılaştırarak değerlendirir.

Yine de bu abartılar, eserin değerini azaltmaz; aksine ona özgün bir edebî renk katar. Evliya Çelebi, kuru bir gözlemci değil, hikâye anlatmayı seven, okurunu eğlendirmeyi ve şaşırtmayı amaçlayan bir yazardır. Mizah duygusu, merakı ve anlatım gücü, Seyahatname'yi yalnızca bir bilgi kaynağı değil, aynı zamanda keyifle okunan bir edebiyat eseri hâline getirir.

Evliya Çelebi'nin doğumunun dört yüzüncü yılı olan 2011, UNESCO tarafından onun adına anma yılı olarak kabul edildi. Seyahatname, bugün hem tarihçilerin hem de edebiyatseverlerin başvurduğu, Osmanlı dünyasına açılan renkli bir pencere olmayı sürdürmektedir.