On dokuzuncu yüzyılın ortalarına kadar Osmanlı okuru, roman denilen edebî türle pek tanışık değildi. Halk arasında anlatılan hikâyeler, mesneviler ve meddahların anlattığı öyküler vardı; ancak gerçek hayattan alınmış karakterlerin ayrıntılı biçimde işlendiği, uzun ve düzyazıyla yazılmış anlatılar, Batı edebiyatıyla temasın bir ürünü olarak Tanzimat döneminde ortaya çıktı. Roman, kısa sürede Osmanlı toplumunun değişimini anlatmanın ve tartışmanın en etkili araçlarından biri hâline geldi.

Türk okurunun romanla ilk tanışması çeviriler aracılığıyla oldu. 1860'ların başında Fransız yazar Fénelon'un "Telemak" adlı eseri Türkçeye çevrildi. Bu çeviri, Batı tarzı anlatıyla tanışmanın önemli bir adımıydı. Ardından Victor Hugo ve Alexandre Dumas gibi Fransız yazarların eserleri de Türkçeye kazandırıldı. Çeviriler, yerli yazarlara yeni bir anlatım biçiminin kapılarını açtı.

İlk yerli roman olarak kabul edilen eser, Şemsettin Sami'nin 1872'de yayımlanan "Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat" adlı romanıdır. Roman, birbirini seven iki gencin, görücü usulü evliliğin ve kadının toplumdaki konumunun yarattığı engeller yüzünden yaşadığı trajediyi anlatır. Bu konu seçimi tesadüf değildi. Tanzimat dönemi yazarları, romanı toplumsal sorunları ele almanın ve halkı eğitmenin bir aracı olarak görüyordu.

Bu dönemin en verimli yazarlarından biri Ahmet Mithat Efendi'dir. Onun romanlarının dikkat çekici bir özelliği, yazarın sık sık anlatıyı keserek doğrudan okura seslenmesidir. Ahmet Mithat, olayların akışını durdurur, okura tarih, coğrafya, bilim ya da ahlak üzerine bilgiler verir, ardından hikâyeye geri döner. Bugünün okuruna tuhaf gelebilecek bu teknik, yazarın amacını açıkça gösterir: O, romanı bir eğlence aracı olduğu kadar halkı bilgilendiren bir okul olarak da görüyordu.

Romanların yayılmasında gazetelerin büyük rolü vardı. Pek çok roman, kitap olarak basılmadan önce gazetelerde bölüm bölüm, yani tefrika olarak yayımlandı. Okurlar, bir sonraki bölümü merakla bekliyor, gazete satışları romanların ilgi çekiciliğiyle artıyordu. Bu yöntem, romanın geniş kitlelere ulaşmasını sağladı.

Tanzimat romanlarında sıkça işlenen konulardan biri, Batılılaşmanın yanlış anlaşılmasıydı. Recaizade Mahmut Ekrem'in "Araba Sevdası" adlı romanı, bu konunun en başarılı örneklerinden biridir. Romanın kahramanı Bihruz Bey, Batı kültürünü yalnızca giyim, süs ve gösterişten ibaret sanan, Fransızca sözcükleri yanlış kullanan ve kendini çok kültürlü sanan bir züppedir. Yazar, bu karakter aracılığıyla yüzeysel Batılılaşmayı ince bir mizahla eleştirir. Roman, gerçekçi karakter çizimi bakımından da döneminin önemli eserlerinden biri sayılır.

Tanzimat romanları, teknik açıdan bazı eksiklikler taşır. Olaylar çoğu zaman tesadüflerle ilerler, karakterler iyi ve kötü olarak keskin biçimde ayrılır, yazarın sesi anlatının önüne geçer. Ancak bu eserlerin edebiyat tarihindeki önemi, ilk olmalarından ve yeni bir türün Türkçede nasıl filizlendiğini göstermelerinden kaynaklanır. Bu romanlar, Türk okurunu yeni bir anlatım biçimine alıştırdı ve sonraki kuşakların çok daha olgun eserler vermesinin zeminini hazırladı.

Tanzimat dönemi romanı, edebiyatın toplumsal değişimle ne kadar iç içe olabileceğini gösterir. Bu romanlar, bir toplumun kendini yeniden tanımlamaya çalıştığı bir dönemde, okurlara hem bir ayna hem de bir pencere sundu.