30 Ekim 1961'de Türkiye ile Federal Almanya arasında bir işgücü anlaşması imzalandı. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından hızla büyüyen Alman ekonomisi, fabrikalarda, madenlerde ve inşaatlarda çalışacak işçiye ihtiyaç duyuyordu. Türkiye'de ise kırsal bölgelerdeki işsizlik ve yoksulluk, pek çok insanı daha iyi bir hayat arayışına yöneltiyordu. Anlaşmanın ardından yüz binlerce Türk vatandaşı, trenlerle Almanya'ya doğru yola çıktı.

Başlangıçta bu göçün geçici olacağı düşünülüyordu. Almanca'da "misafir işçi" anlamına gelen bir kavramla anılan bu insanların, birkaç yıl çalıştıktan sonra biriktirdikleri parayla ülkelerine dönmeleri bekleniyordu. Pek çok işçi de böyle planlıyordu: Birkaç yıl çalışıp memleketinde bir ev, bir tarla ya da bir dükkân alacak kadar para biriktirmek. Ancak gerçek, planlardan farklı gelişti. İşçilerin önemli bir kısmı kalıcı olarak yerleşti, ailelerini yanlarına getirdi ve çocukları Almanya'da doğup büyüdü.

İsviçreli yazar Max Frisch'in bu dönemle ilgili söylediği bir söz, göçün insani boyutunu çarpıcı biçimde özetler: İşgücü istedik, insanlar geldi. Göç edenler yalnızca fabrikalarda çalışan eller değildi. Onlar dilleri, inançları, gelenekleri, yemekleri, umutları ve kaygılarıyla bütün insanlardı. Bu durum, hem göç alan toplum hem de göçmenler için yeni sorular doğurdu: Nasıl bir arada yaşanacaktı? Göçmenlerin kimlikleri nasıl şekillenecekti?

Sosyologlar, göçün nedenlerini açıklamak için çeşitli modeller geliştirmiştir. Bu modellerin en bilineni, "itici ve çekici etkenler" yaklaşımıdır. İnsanları kendi ülkelerinden ayrılmaya iten etkenler arasında işsizlik, yoksulluk, savaş, siyasi baskı ya da doğal afetler yer alır. Onları başka bir ülkeye çeken etkenler ise iş fırsatları, daha yüksek ücretler, güvenlik ya da daha iyi eğitim imkânlarıdır. Ancak bu model, göçün yalnızca bireysel bir hesap olmadığını, aile ve akraba ağlarının da büyük rol oynadığını yeterince açıklamaz. Bir köyden bir kişinin göç etmesi, çoğu zaman aynı köyden başkalarının da aynı yere gitmesinin yolunu açar.

Göçün etkileri, kuşaklar boyunca farklı biçimlerde hissedilir. İlk kuşak göçmenler genellikle zor koşullarda çalışır, yeni ülkenin dilini sınırlı ölçüde öğrenir ve memleketleriyle güçlü bağlarını korur. İkinci ve üçüncü kuşaklar ise iki kültür arasında büyür. Evde bir dil, okulda başka bir dil konuşur; ailelerinin gelenekleri ile içinde yaşadıkları toplumun değerleri arasında kendi kimliklerini oluşturmaya çalışır. Bu durum bazen bir çatışma, bazen de zengin ve çok katmanlı bir kimlik olarak deneyimlenir.

Göçmen toplulukları için sıkça kullanılan "diaspora" kavramı, anavatanından uzakta yaşayan ama onunla duygusal, kültürel ve ekonomik bağlarını sürdüren toplulukları ifade eder. Diaspora toplulukları, anavatana gönderdikleri parasal destekle ekonomiye katkıda bulunur, kültürel etkinliklerle kimliklerini yaşatır ve iki ülke arasında köprü işlevi görür. Bugün dünya genelinde milyonlarca insanın kendi doğduğu ülkenin dışında yaşadığı düşünüldüğünde, diaspora toplulukları küreselleşmenin önemli aktörleri hâline gelmiştir.

Türkiye, göç tarihinin pek çok farklı yönünü deneyimlemiş bir ülkedir. Bir yandan milyonlarca vatandaşı yurt dışına göç etmiş, diğer yandan kendisi de farklı dönemlerde büyük göç dalgalarına ev sahipliği yapmıştır. Kırdan kente göç ise yirminci yüzyılın ikinci yarısında Türkiye'nin toplumsal yapısını kökten değiştirmiştir.

Göç, insanlık tarihinin en eski deneyimlerinden biridir. Her göç hikâyesinin arkasında, bir yerden ayrılmanın acısı ile bir yere varmanın umudu birlikte yaşanır. Göçü anlamak, yalnızca istatistiklere değil, bu insani hikâyelere de kulak vermeyi gerektirir.