Bir akşamüstü atölyesine dönen Rus asıllı ressam Wassily Kandinsky, duvara dayalı duran bir tabloya bakarak büyülendi. Tablo, tarif edilemeyecek kadar güzeldi; renkler ve biçimler, içsel bir ışıkla parlıyor gibiydi. Ancak tabloda ne resmedildiğini anlayamıyordu. Yaklaştığında gerçeği fark etti: Bu, kendi tablolarından biriydi ve yan duruyordu. Kandinsky'nin anlattığına göre bu deneyim, ona önemli bir şey öğretti: Bir resmin etkileyici olması için tanıdık nesneleri göstermesi gerekmiyordu. Hatta tanınabilir nesneler, resmin asıl gücünü engelliyor olabilirdi.

Bu anekdotun tam olarak doğru olup olmadığı tartışılabilir; ancak Kandinsky'nin vardığı sonuç, sanat tarihinin en köklü dönüşümlerinden birine işaret eder. Yirminci yüzyılın başlarına kadar resim, büyük ölçüde gözle görülen dünyanın bir temsiliydi. İnsanlar, manzaralar, nesneler ve olaylar, farklı üsluplarla da olsa resmedilirdi. Soyut sanat ise gerçek dünyadaki hiçbir nesneyi temsil etmeyen, yalnızca renklerden, çizgilerden ve biçimlerden oluşan bir resim anlayışı getirdi.

Kandinsky, 1911'de yayımladığı bir kitapta bu yeni sanat anlayışının kuramsal temellerini ortaya koydu. Ona göre renklerin ve biçimlerin, tıpkı müzikteki sesler gibi, insanın ruhunda doğrudan bir etki uyandırma gücü vardı. Sarı renk heyecan ve enerji, mavi ise derinlik ve huzur duygusu uyandırabiliyordu. Bir üçgen ile bir dairenin, izleyicide farklı içsel tepkiler yarattığını düşünüyordu. Kandinsky, resmin müzik gibi, herhangi bir nesneyi temsil etmeden doğrudan duygulara seslenebileceğini savundu.

Kandinsky'nin müzikle kurduğu bağ özellikle ilginçtir. Bazı tablolarına müzik terimlerinden alınmış adlar verdi. Döneminin yenilikçi bestecilerinden birinin konserini dinledikten sonra yaptığı resimler, müziğin onda uyandırdığı izlenimleri renk ve biçimlere dönüştürüyordu. Bazı araştırmacılar, Kandinsky'nin seslerle renkleri birbirine bağlayan bir algı özelliğine sahip olabileceğini öne sürer.

Soyut sanatın doğuşu, tek bir kişinin buluşu değildi. Aynı yıllarda Avrupa'nın farklı yerlerinde başka sanatçılar da benzer arayışlara girdi. Rus ressam Kazimir Maleviç, 1915'te beyaz bir zemin üzerine yalnızca siyah bir kareden oluşan bir tablo sergiledi. Hollandalı ressam Piet Mondrian ise yatay ve dikey çizgilerle sınırlanmış ana renklerden oluşan, son derece sade bir resim dili geliştirdi. Son yıllarda yapılan araştırmalar, İsveçli bir kadın ressamın, Kandinsky'den birkaç yıl önce soyut resimler yaptığını, ancak bu eserlerin uzun süre kamuoyundan saklandığını ortaya koydu. Bu keşif, soyut sanatın "ilk" ressamının kim olduğu sorusunu yeniden tartışmaya açtı.

Soyut sanat, ortaya çıktığı ilk yıllarda büyük bir şaşkınlık ve tepkiyle karşılandı. Pek çok izleyici, bu resimlerin "bir çocuğun bile yapabileceği" karalamalar olduğunu düşündü. Bu eleştiri, bugün de soyut sanata sıkça yöneltilir. Ancak soyut sanatçıların çoğu, yıllarca geleneksel resim eğitimi almış, figürü ve perspektifi ustalıkla kullanabilen sanatçılardı. Onların soyuta yönelmesi, bir beceri eksikliğinden değil, bilinçli bir sanatsal tercihten kaynaklanıyordu.

Soyut sanat, izleyiciden farklı bir bakma biçimi talep eder. "Bu neyi gösteriyor?" sorusu yerine "Bu bende ne uyandırıyor?" sorusunu sormayı gerektirir. Bu yönüyle soyut bir tabloya bakmak, bir müzik parçasını dinlemeye benzer. Bir senfoninin ne "anlattığını" sormayız; onu dinler ve bizde uyandırdığı duyguları yaşarız.