Tarih kitaplarında okuduğumuz cümleler, çoğu zaman kesin gerçeklermiş gibi görünür: Şu yıl şu savaş yapıldı, şu hükümdar şu kararı verdi. Oysa bu cümlelerin her biri, tarihçinin geçmişten kalan izleri titizlikle inceleyip yorumlamasının ürünüdür. Geçmiş, doğrudan gözlemleyebileceğimiz bir alan değildir; ona ancak bıraktığı izler aracılığıyla ulaşabiliriz.

Tarihçiler bu izleri genellikle birinci el ve ikinci el kaynaklar olarak ayırır. Birinci el kaynaklar, incelenen döneme ait belgelerdir: mektuplar, resmî kayıtlar, günlükler, yazıtlar, fotoğraflar ya da o dönemde üretilmiş nesneler. İkinci el kaynaklar ise bu belgeleri inceleyerek sonradan yazılmış eserlerdir. Bir savaşa katılan askerin mektubu birinci el, o savaş üzerine yüz yıl sonra yazılmış bir kitap ise ikinci el kaynaktır.

Birinci el kaynakların değerli olması, onların her zaman doğru olduğu anlamına gelmez. Her belge, belirli bir kişi tarafından belirli bir amaçla yazılmıştır. Bir hükümdarın zaferlerini anlatan yazıt, yenilgilerinden söz etmeyebilir. Bir savaşın iki tarafının yazdığı raporlar, aynı olayı birbirinden çok farklı biçimlerde anlatabilir. Bu nedenle tarihçi, her kaynağa şu soruları sorar: Bunu kim yazdı? Ne zaman ve neden yazdı? Kime hitap ediyordu? Neyi bilebilecek durumdaydı?

Bu sorgulama sürecine "kaynak eleştirisi" denir. Dış eleştiri, belgenin gerçekten iddia edildiği döneme ve kişiye ait olup olmadığını araştırır. Kâğıdın türü, mürekkebin bileşimi, kullanılan dil ve yazı biçimi bu konuda ipuçları verir. Tarihte sahte belgeler de üretilmiştir ve bunların bazıları yüzyıllarca gerçek sanılmıştır. İç eleştiri ise belgenin içeriğinin ne ölçüde güvenilir olduğunu, başka kaynaklarla tutarlı olup olmadığını değerlendirir.

Tarih yazımının kendisinin de bir tarihi vardır. Antik Yunan'da Herodot, gezilerinde duyduklarını ve gördüklerini derleyerek savaşların nedenlerini anlamaya çalıştı. On dördüncü yüzyılda yaşayan İbn Haldun ise ünlü eseri Mukaddime'de, tarihçilerin aktardıkları haberleri akıl süzgecinden geçirmeden kabul etmelerini eleştirdi. Ona göre bir haberin doğruluğu, toplumların işleyişine dair bilgiyle sınanmalıydı.

Yirminci yüzyılda tarihçiler, yalnızca kralların ve savaşların değil, sıradan insanların hayatlarının da tarihin konusu olduğunu daha güçlü biçimde vurguladı. Fransa'da ortaya çıkan bir akım, iklim, coğrafya, ekonomi ve zihniyet gibi yavaş değişen yapıları incelemeye yöneldi. Nüfus kayıtları, mahkeme tutanakları ve vergi defterleri, köylülerin ve kentlilerin gündelik yaşamını anlamak için yeni kaynaklar hâline geldi. Sözlü tarih çalışmaları ise yaşayan tanıkların anlatılarını kayda geçirerek yazılı belgelerin ulaşamadığı deneyimleri görünür kıldı.

Tarihçinin çalışması bir dedektifin çalışmasına benzetilebilir. İpuçlarını toplar, tanıkları dinler, çelişkileri fark eder ve en olası açıklamayı kurmaya çalışır. Ancak dedektiften farklı olarak tarihçi, olayın tamamını hiçbir zaman göremez. Yeni bir belge bulunduğunda, en sağlam görünen yorum bile yeniden gözden geçirilmek zorunda kalabilir.

Bu durum tarihi zayıf bir bilgi alanı yapmaz; tam tersine onu canlı ve sürekli gelişen bir alan hâline getirir. Tarihin değeri, kesin yanıtlar vermesinde değil, geçmişi anlamak için sorulması gereken soruları öğretmesinde yatar.