On üçüncü yüzyılda Cengiz Han ve ardıllarının kurduğu Moğol İmparatorluğu, Kore'den Doğu Avrupa'ya kadar uzanan, tarihin en geniş kara imparatorluğu oldu. Bu kadar büyük bir alanı yönetmek, yalnızca güçlü bir ordu değil, hızlı ve güvenilir bir haberleşme sistemi de gerektiriyordu. Moğolların bu ihtiyaca verdiği yanıt, "yam" adı verilen ve imparatorluğun dört bir yanını birbirine bağlayan posta istasyonları ağıydı.

Yam sistemi, belirli aralıklarla kurulan menzil istasyonlarından oluşuyordu. Her istasyonda dinlenmiş atlar, yiyecek, konaklama imkânı ve görevliler bulunuyordu. Devletin ulakları bir istasyona ulaştığında yorgun atlarını bırakıp yenilerine binerek yolculuklarına kesintisiz devam edebiliyordu. Acil durumlarda ulakların gece gündüz ilerleyerek bir günde olağanüstü mesafeler kat edebildiği anlatılır.

İstasyonların bakımı ve atların sağlanması, çevredeki halkın yükümlülüğüydü. Bu durum, sistemin bir yandan son derece etkili, öbür yandan yerel halk için ağır bir yük olmasına neden oluyordu. Moğol yöneticileri, sistemin kötüye kullanılmasını önlemek için resmî izin belgeleri kullanıyordu. "Paiza" adı verilen metal ya da tahta levhalar, taşıyıcısının devlet adına yolculuk ettiğini gösteriyor ve ona istasyonlardan yararlanma hakkı tanıyordu.

Venedikli gezgin Marco Polo, Moğol hükümdarı Kubilay Han'ın sarayında geçirdiği yıllara ilişkin anlatılarında bu sistemi hayranlıkla aktarmıştı. Onun anlattıklarına göre istasyonlarda yüzlerce at hazır bekliyor, ulaklar belirli aralıklarla değiştirilerek mesajlar inanılmaz bir hızla iletiliyordu. Marco Polo'nun anlatılarının bir kısmı abartılı bulunsa da, yam sisteminin varlığı ve etkinliği başka kaynaklarla da doğrulanmaktadır.

Yam sistemi yalnızca devlet haberleşmesine hizmet etmedi. Yolların güvenliğinin sağlanması ve istasyonların varlığı, tüccarların Asya'yı boydan boya geçmesini kolaylaştırdı. Tarihçilerin "Moğol barışı" adını verdiği dönemde, Avrupa ile Çin arasındaki ticaret ve kültürel etkileşim belirgin biçimde arttı. Elçiler, misyonerler, tüccarlar ve zanaatkârlar bu geniş coğrafyada daha önce olmadığı kadar rahat dolaşabildi.

Bu etkileşimin ilginç sonuçları oldu. Çin'den batıya barut, pusula ve matbaa gibi teknolojilere ilişkin bilgilerin akışı hızlandı. İran'da Çinli astronomlar ve hekimler çalıştı; Moğol sarayında farklı dinlerden din adamları tartışmalar yürüttü. İmparatorluk, birbirinden çok uzak kültürleri aynı siyasi çatı altında buluşturdu.

Ne var ki bu bağlantılılığın karanlık bir yüzü de vardı. Ticaret yollarının yoğunlaşması, salgın hastalıkların yayılmasını da kolaylaştırdı. On dördüncü yüzyılda Avrupa'yı kasıp kavuran veba salgınının, Orta Asya'dan başlayarak bu yollar üzerinden batıya ulaştığı düşünülmektedir.

Yam sistemi, iletişimin bir imparatorluğun sinir sistemi olduğunu çarpıcı biçimde gösterir. Bugün haberler saniyeler içinde dünyanın öbür ucuna ulaşıyor; ancak bilgi akışını hızlandırmanın gücü ve riskleri konusundaki temel sorular, bozkırda atlarını değiştiren ulakların zamanındakinden çok da farklı değildir.