Yirminci yüzyıl Türk edebiyatının en özgün seslerinden biri olan Ahmet Hamdi Tanpınar, şair, romancı, öykücü, deneme yazarı ve edebiyat tarihçisi olarak çok yönlü bir eser bıraktı. Ancak onun bütün eserlerinde ortak bir tema belirgin biçimde öne çıkar: zaman. Tanpınar için zaman, yalnızca saatlerin ölçtüğü bir süre değil, insanın iç dünyasında yaşadığı, geçmişle şimdinin iç içe geçtiği derin bir deneyimdir.

Tanpınar'ın zaman anlayışı, Fransız filozof Henri Bergson'un düşüncelerinden etkilenmiştir. Bergson, saatlerin ölçtüğü mekanik zaman ile insanın içinde yaşadığı zaman arasında bir ayrım yapmıştı. Saatin ölçtüğü zamanda her dakika bir diğerine eşittir. Ancak insanın yaşadığı zamanda bazı anlar sonsuz gibi uzar, bazı yıllar ise bir an gibi geçer. Geçmiş, bir yerde kalıp donmaz; şimdinin içinde yaşamaya ve onu biçimlendirmeye devam eder.

Tanpınar bu düşünceyi, bireysel deneyimin ötesine taşıyarak bir toplumun tarihine de uyguladı. Ona göre bir medeniyet de geçmişiyle bağını koparmadan değişebilmelidir. Tanpınar, Türk toplumunun Tanzimat'tan itibaren yaşadığı hızlı değişimin, geçmişle bağların kopmasına ve bir tür kimlik bunalımına yol açtığını düşünüyordu. Onun önerdiği çözüm, ünlü ifadesiyle "devam içinde değişme" idi. Bu yaklaşıma göre bir toplum, köklerini reddetmeden, geçmişin değerlerini yeni bir anlayışla yorumlayarak yenilenebilirdi.

Tanpınar'ın "Huzur" adlı romanı, bu temaların derinlikli biçimde işlendiği bir eserdir. İkinci Dünya Savaşı'nın arifesinde İstanbul'da geçen roman, bir aşk hikâyesinin etrafında Doğu ile Batı, gelenek ile modernlik, birey ile toplum arasındaki gerilimleri ele alır. Romanda İstanbul'un semtleri, Boğaz'ın manzaraları ve özellikle klasik Türk musikisi, karakterlerin iç dünyalarıyla iç içe geçen güçlü birer unsur olarak yer alır. Tanpınar için musiki, zamanın akışını ve geçmişin şimdideki varlığını en iyi hissettiren sanattır.

Tanpınar'ın diğer önemli romanı "Saatleri Ayarlama Enstitüsü" ise bambaşka bir tondadır. Bu roman, ince bir mizah ve ironiyle yazılmıştır. Romanın anlatıcısı, hayatı boyunca pek bir işe yaramamış, ama tesadüfler sonucunda şehirdeki bütün saatleri ayarlamakla görevli, gösterişli ama anlamsız bir kurumun yöneticilerinden biri olan bir adamdır. Roman, yüzeysel modernleşmeyi, anlamsız bürokrasiyi ve biçimin özün önüne geçtiği bir toplumu hicveder. Eser, yıllar sonra dünyanın pek çok diline çevrilmiş ve uluslararası alanda büyük ilgi görmüştür.

Tanpınar'ın şiirleri de zaman temasıyla doludur. Şiirlerinde rüya ile gerçeklik, bilinç ile bilinçaltı ve zamanın dışında kalan bir an arayışı belirgin biçimde hissedilir. Onun şiirleri, musikiye yakın ritimleri ve imge zenginliğiyle Türk şiirinde özel bir yere sahiptir.

Tanpınar, yaşadığı dönemde geniş bir okur kitlesine ulaşamadı. Eserleri asıl değerini ölümünden sonra, yeni kuşak okurlar ve eleştirmenler tarafından buldu. Bugün onun romanları, Türk modernleşmesini anlamak isteyen herkes için vazgeçilmez metinler arasında yer alır. Tanpınar'ın sorduğu soru hâlâ güncel: Geçmişimizi kaybetmeden nasıl değişebiliriz?