Arkadan yakılan bir ışığın önünde gerilmiş beyaz bir perde ve perdenin üzerinde hareket eden renkli gölgeler... Yüzyıllar boyunca Osmanlı kentlerinde, özellikle Ramazan gecelerinde kahvehanelerde ve konaklarda sergilenen Karagöz oyunu, Türk halk tiyatrosunun en sevilen biçimlerinden biridir. Bu oyunun kahramanları Karagöz ile Hacivat, birbirinden çok farklı iki karakter olarak, aralarındaki bitmek bilmeyen anlaşmazlıklarla seyircileri güldürür.

Karagöz oyununda kullanılan figürler, genellikle deve derisinden yapılır. Deri, ışığı geçirecek kadar ince ve şeffaf hâle gelene kadar işlenir, ardından boyanarak renklendirilir. Figürlerin kolları, bacakları ve başları, hareket edebilmeleri için eklemli olarak hazırlanır. Oyunu oynatan sanatçı, yani "hayalî", figürleri perdenin arkasından çubuklarla hareket ettirir ve bütün karakterlerin seslerini tek başına seslendirir. Bir Karagöz ustası, onlarca farklı karakteri farklı sesler, aksanlar ve konuşma biçimleriyle canlandırabilmelidir.

Oyunun iki ana karakteri, Osmanlı toplumunun iki farklı kesimini temsil eder. Hacivat, eğitimli, kibar, ağır ve süslü bir dille konuşan, Arapça ve Farsça sözcüklerle dolu cümleler kuran bir karakterdir. Her şeyi bildiğini iddia eder, kurallara ve görgüye önem verir. Karagöz ise halktan, saf ve dobra bir insandır. Açık sözlüdür, gündelik Türkçeyle konuşur ve Hacivat'ın süslü sözlerini çoğu zaman anlamaz ya da kasıtlı olarak yanlış anlar.

Oyunun mizahının önemli bir kısmı, bu dil farkından doğar. Hacivat süslü bir sözcük kullandığında Karagöz onu sesçe benzeyen ama tamamen farklı anlamdaki bir sözcükle karıştırır ve ortaya komik bir yanlış anlama çıkar. Bu yanlış anlamalar, yalnızca güldürmekle kalmaz; aynı zamanda halk ile seçkinler arasındaki dil uçurumuna ve aydınların halktan kopukluğuna yönelik ince bir eleştiri taşır. Seyirciler, çoğu zaman Karagöz'ün sağduyusunun Hacivat'ın bilgiçliğinden daha değerli olduğunu görür.

Karagöz oyunları belirli bir yapıya sahiptir. Oyun, genellikle Hacivat'ın perdeye gelerek söylediği bir giriş bölümüyle başlar. Ardından Karagöz ile Hacivat arasında, olay örgüsüyle doğrudan ilgisi olmayan, söz oyunlarına dayalı bir atışma bölümü gelir. Oyunun asıl hikâyesinin anlatıldığı bölümde ise farklı karakterler perdeye çıkar. Oyun, Karagöz'ün seyircilerden kusurları için af dilediği kısa bir kapanışla sona erer.

Asıl hikâye bölümünde, Osmanlı toplumunun farklı kesimlerinden gelen pek çok karakter yer alır. Farklı bölgelerden gelen insanlar, farklı meslek sahipleri, kentin çeşitli tipleri, kendi şiveleri, alışkanlıkları ve tavırlarıyla perdeye çıkar. Bu çeşitlilik, Osmanlı kentlerinin çok kültürlü yapısını yansıtan canlı bir panorama sunar.

Karagöz oyununun kökeni hakkında bir efsane anlatılır. Bu efsaneye göre Bursa'da bir caminin inşaatında çalışan Karagöz ve Hacivat adlı iki işçi, konuşmalarıyla diğer işçileri güldürerek işi aksatır ve bu yüzden cezalandırılır. Onların anısını yaşatmak isteyen biri, figürlerini yaparak perde arkasında oynatmaya başlar. Ancak tarihçiler, gölge oyununun kökeninin çok daha eskilere ve Asya'ya uzandığını, Osmanlı'ya ise Mısır üzerinden geldiğini düşünmektedir.

Karagöz geleneği, UNESCO tarafından insanlığın somut olmayan kültürel mirası listesine alınmıştır. Bugün televizyon ve sinemanın gölgesinde kalsa da Karagöz ustaları, bu sanatı yaşatmak ve yeni kuşaklara aktarmak için çalışmaya devam ediyor. Perdedeki gölgeler, bir toplumun kendi kendine gülebilme yeteneğinin ve mizahın eleştiri gücünün yüzyıllık tanıklarıdır.