İki bilim insanının birbirinden habersiz olarak aynı keşfi yaptığını düşünelim. Biri tanınmış ve ödüllü bir profesör, diğeri ise kariyerinin başındaki genç bir araştırmacı. Keşif kamuoyuna duyurulduğunda kimin adı daha çok anılır? Amerikalı sosyolog Robert Merton, 1960'larda bilim insanlarıyla yaptığı görüşmelerde bu sorunun yanıtının çoğu zaman açık olduğunu gördü: Tanınmış olan, keşiften aslan payını alıyordu.

Merton, bu durumu İncil'in Matta bölümündeki bir ayetten esinlenerek "Matta etkisi" olarak adlandırdı. Ayette, sahip olana daha fazlası verileceği, sahip olmayandan ise sahip olduğunun bile alınacağı ifade edilir. Merton'a göre bilim dünyasında da benzer bir süreç işliyordu. Tanınmış bilim insanları, yaptıkları katkıların ötesinde bir itibar kazanırken, daha az tanınanların katkıları gözden kaçabiliyordu.

Merton'ın gözlemlerine göre bu etki, ortak çalışmalarda özellikle belirgindi. Ünlü bir bilim insanı ile genç bir araştırmacının birlikte imzaladığı bir makale, çoğu zaman yalnızca ünlü olanın çalışması olarak hatırlanıyordu. Tanınmış bilim insanlarının makaleleri daha çok okunuyor, daha çok alıntılanıyor ve daha kolay yayımlanıyordu. Bu da onların itibarını daha da artırıyor, yeni kaynaklara ve fırsatlara erişimlerini kolaylaştırıyordu.

Matta etkisinin temelinde "birikimli avantaj" adı verilen bir süreç yatar. Başlangıçta küçük olan bir avantaj, zaman içinde kendini besleyerek büyür. Bir araştırmacının erken dönemde elde ettiği bir başarı, ona daha iyi laboratuvarlara, daha fazla fona ve daha yetenekli öğrencilere erişim sağlar. Bu imkânlar da yeni başarıları kolaylaştırır. Böylece başlangıçtaki küçük fark, yıllar içinde büyük bir uçuruma dönüşebilir.

Bu kavram, bilim dünyasının ötesinde de geniş bir uygulama alanı buldu. Eğitim araştırmacıları, okuma becerisinde benzer bir sürecin işlediğini gösterdi. Okumayı erken ve iyi öğrenen çocuklar okumaktan keyif alır, daha çok okur ve sözcük dağarcıklarını hızla geliştirir. Okumayı zorlukla öğrenen çocuklar ise okumaktan kaçınır, daha az okur ve yaşıtlarının gerisinde kalır. Yıllar içinde iki grup arasındaki fark büyüdükçe büyür.

Spor dünyasında da ilginç bir örnek vardır. Bazı ülkelerde yapılan araştırmalar, profesyonel sporcular arasında yılın ilk aylarında doğanların oranının belirgin biçimde yüksek olduğunu gösterdi. Bunun nedeni, çocukların spor takımlarına doğum yıllarına göre ayrılmasıdır. Aynı yaş grubunda yılın başında doğan bir çocuk, yılın sonunda doğan bir çocuktan neredeyse bir yaş büyük olabilir. Bu fark, küçük yaşlarda fiziksel gelişim açısından büyük bir avantaj sağlar. Biraz daha güçlü ve becerikli görünen bu çocuklar seçkin takımlara alınır, daha iyi antrenörlerle çalışır, daha çok maç oynar ve böylece gerçekten daha iyi sporcular hâline gelir.

Matta etkisi, toplumsal eşitsizliklerin nasıl derinleşebileceğini anlamak için de önemli bir kavramdır. Servet, eğitim ve sağlık gibi alanlarda başlangıçtaki küçük farklar, zaman içinde birikerek büyük eşitsizliklere dönüşebilir. Bu nedenle pek çok uzman, eşitsizliklerle mücadelede erken müdahalenin önemini vurgular. Erken çocukluk eğitimi, okuma güçlüğü çeken çocuklara erken destek sağlanması ya da genç araştırmacılara özel fonlar ayrılması, birikimli avantaj döngüsünü kırmayı amaçlayan uygulamalardır.

Matta etkisi, başarının yalnızca yetenek ve çabanın bir ürünü olmadığını hatırlatır. Bazen başlangıç noktasındaki küçük bir fark, ilerideki büyük farkların kaynağı olabilir. Bu farkındalık, hem kendi başarılarımızı hem de başkalarının zorluklarını daha adil bir gözle değerlendirmemize yardımcı olur.