On ikinci yüzyılın sonları ile on üçüncü yüzyılın başlarında, bugünkü Diyarbakır'da, Artuklu hükümdarlarının sarayında çalışan bir mühendis, döneminin en olağanüstü mekanik eserlerinden bazılarını tasarladı. Adı Bedîüzzaman Ebu'l-İz İsmail bin er-Rezzaz el-Cezeri'ydi. El-Cezeri, yaklaşık yirmi beş yıl boyunca Artuklu sarayında hizmet etti ve hükümdarın isteği üzerine, tasarladığı makineleri ayrıntılı biçimde anlatan bir kitap yazdı. 1206 yılı civarında tamamlanan ve "Mekanik Hareketlerin Bilgisine Dair Kitap" olarak da anılan bu eser, mühendislik tarihinin en önemli belgelerinden biri kabul edilir.

El-Cezeri'nin kitabında, elli civarında makine anlatılır. Bu makineler arasında su saatleri, mumlu saatler, abdest ve el yıkama düzenekleri, su yükseltme makineleri, müzik çalan otomatlar ve çeşitli eğlence aygıtları yer alır. El-Cezeri, her makinenin nasıl yapılacağını, hangi parçalardan oluştuğunu ve nasıl çalıştığını, renkli çizimlerle desteklenmiş ayrıntılı açıklamalarla anlatmıştır. Bu yönüyle eser, yalnızca bir makine kataloğu değil, okurların makineleri yeniden yapabilmesini sağlayan bir el kitabıdır.

El-Cezeri'nin en ünlü eserlerinden biri, "fil saati"dir. Bu büyük su saati, bir filin sırtına yerleştirilmiş süslü bir köşkten oluşur. Filin gövdesinin içinde, su dolu bir hazneye yerleştirilmiş ve altında küçük bir delik bulunan bir kap vardır. Kap, yavaş yavaş suyla dolup battıkça, ona bağlı ipler ve makaralar aracılığıyla saatin çeşitli mekanizmaları harekete geçer. Her yarım saatte bir, saatin üzerindeki figürler hareket eder, bir kuş öter ve bir top bir ejderhanın ağzına düşerek ses çıkarır. Fil saati, Hint, Mısır, Yunan, İran ve Çin kültürlerinden öğeleri bir araya getirerek dönemin çok kültürlü dünyasını da simgeler.

El-Cezeri'nin tasarımlarında, sonraki yüzyıllarda mühendislikte önemli rol oynayacak bazı mekanik çözümler yer alır. Bunlardan biri, krank-biyel mekanizmasına benzeyen bir düzenektir. Bu düzenek, dönme hareketini ileri geri harekete ya da tersine dönüştürmeyi sağlar ve onun su yükseltme makinelerinden birinde kullanılmıştır. El-Cezeri, ayrıca kendiliğinden belirli aralıklarla tekrarlanan hareketleri sağlamak için kamlı miller ve çeşitli otomatik denetim düzenekleri de kullanmıştır.

El-Cezeri'nin otomatları, belki de eserlerinin en ilgi çekici yönüdür. Örneğin bir gölde yüzen bir teknede oturan müzisyen figürlerinin, belirli aralıklarla çalgı çaldığı bir düzenek tasarlamıştır. Bazı araştırmacılar, bu düzeneklerin içindeki çivili döner silindirlerin farklı ritimler üretecek biçimde ayarlanabildiğini ve bu nedenle onları programlanabilir makinelerin erken örnekleri arasında saymak gerektiğini ileri sürer. Ancak bu tür yorumlar, tarihçiler arasında tartışmalıdır ve modern kavramları geçmişe yansıtma riskine karşı dikkatli olmak gerekir.

El-Cezeri'nin çalışmaları, kendisinden önceki Yunan ve İslam dünyası mühendislerinin bilgi birikimi üzerine kurulmuştu. O da kendisinden önceki ustaların eserlerine atıfta bulunur ve onları geliştirmeye çalıştığını açıkça belirtir. Bu durum, bilimsel ve teknik bilginin farklı kültürler arasında nasıl aktarıldığını ve biriktiğini gösteren güzel bir örnektir.

Günümüzde El-Cezeri'nin kitabında anlatılan pek çok makine, müzelerde yeniden yapılmış ve çalışır hâlde sergilenmektedir. Bu yeniden yapımlar, sekiz yüz yılı aşkın bir süre önce yazılmış açıklamaların ne kadar ayrıntılı ve doğru olduğunu da kanıtlamaktadır.