Bir şehrin içme suyu, kilometrelerce ötedeki ormanlık havzalardan gelir. Bir meyve bahçesinin verimi, çevredeki yabani arıların ziyaretlerine bağlıdır. Bir kıyı kasabasının sellerden korunması, açıktaki sulak alanların ve kumulların varlığıyla mümkündür. Bütün bu faydaları doğa bize karşılıksız sunar. Ekologlar ve ekonomistler, insanların doğadan sağladığı bu yararlara ekosistem hizmetleri adını verir.

Ekosistem hizmetleri kavramı, 1990'ların sonunda geniş bir ilgi görmeye başladı. Bu yaklaşımın temelinde basit bir gözlem yatar: İnsan ekonomisi, doğal sistemlerin sağladığı kaynaklar ve süreçler üzerine kuruludur. Ancak bu katkılar piyasada bir fiyatı olmadığı için hesaplarda çoğu zaman görünmez kalır. Bir orman kesildiğinde elde edilen kereste ekonomik bir kazanç olarak kaydedilir; ormanın sağladığı su arıtma, toprak koruma ve iklim düzenleme hizmetlerinin kaybı ise hiçbir yerde yer almaz.

Bilim insanları bu hizmetleri genellikle dört ana grupta inceler. Sağlayıcı hizmetler, doğadan doğrudan elde ettiğimiz ürünlerdir: besin, temiz su, kereste, lif ve ilaç hammaddeleri. Düzenleyici hizmetler, doğanın çevre koşullarını dengeleyen işlevleridir: iklimin düzenlenmesi, suyun arıtılması, taşkınların önlenmesi, tozlaşma ve zararlıların doğal denetimi bu gruba girer.

Kültürel hizmetler, doğanın insanlara sağladığı maddi olmayan yararlardır. Bir dağ manzarasının verdiği huzur, bir ormanda yapılan yürüyüşün ruh sağlığına katkısı, doğanın sanatçılara ve bilim insanlarına verdiği ilham ve pek çok toplum için kutsal sayılan doğal alanlar bu kategoride yer alır. Destekleyici hizmetler ise diğer bütün hizmetlerin temelini oluşturan süreçlerdir: toprak oluşumu, besin döngüleri ve fotosentez bunların başında gelir.

Bu sınıflandırmanın önemli bir amacı, doğanın katkılarını karar vericilerin anlayabileceği bir dile çevirmektir. Bu nedenle pek çok araştırmacı, ekosistem hizmetlerine parasal değer biçmeye çalışmıştır. 1997'de ekolojik iktisatçı Robert Costanza ve meslektaşlarının yayımladığı çalışma, gezegenin ekosistem hizmetlerinin yıllık değerinin o dönemdeki dünya ekonomisinin toplam büyüklüğünü aştığını öne sürerek büyük ses getirmiştir.

Bu tür hesaplamaların somut yararlarına dair bilinen bir örnek New York'tan gelir. 1990'larda kent yönetimi, içme suyunun kalitesini korumak için iki seçenekle karşı karşıyaydı: milyarlarca dolarlık yeni bir arıtma tesisi inşa etmek ya da suyun geldiği Catskill Dağları'ndaki havzayı korumak. Kent, havzadaki arazileri satın almak ve çiftçilerin kirliliği azaltmasına destek olmak için çok daha düşük bir maliyetle ikinci yolu seçti. Doğa, burada mühendislikten daha ucuz bir çözüm sunmuştu.

Kosta Rika da ekosistem hizmetleri yaklaşımını politikaya dönüştüren ülkelerin başında gelir. Ülke, 1990'ların ortasında ormanlarını koruyan arazi sahiplerine, bu ormanların sağladığı su, karbon depolama ve biyolojik çeşitlilik hizmetleri karşılığında ödeme yapan bir sistem kurdu. Bir dönem dünyanın en yüksek ormansızlaşma oranlarından birine sahip olan Kosta Rika'da orman alanı, sonraki on yıllarda belirgin biçimde artmıştır.

Ancak doğaya fiyat biçme düşüncesi, önemli eleştirilere de konu olmaktadır. Eleştirmenlere göre doğayı yalnızca insanlara sağladığı faydalarla değerlendirmek, onun kendi başına bir değere sahip olduğu fikrini zayıflatır. Bir türün ya da ekosistemin, insana hiçbir yararı olmasa da korunmayı hak ettiği düşünülebilir. Ayrıca her şeyin bir fiyatı olduğu varsayımı, daha yüksek fiyat teklif edildiğinde doğanın satılabileceği anlamına da gelebilir.

Hesaplama yöntemlerinin kendisi de tartışmalıdır. Bir manzaranın güzelliğine, bir türün varlığına ya da kutsal bir dağa nasıl bir fiyat biçilebilir? Farklı yöntemler, aynı hizmet için birbirinden çok farklı değerler üretebilir. Bazı hizmetler ise o kadar temel niteliktedir ki onlara fiyat biçmek anlamsız hâle gelir. Örneğin atmosferdeki oksijenin değeri, onun olmadığı bir dünyada yaşamanın imkânsızlığıyla ölçülebilir ancak.

Bu eleştirilere karşın ekosistem hizmetleri kavramının önemli bir katkısı tartışılmaz. Doğanın sağladığı yararları görünür hâle getirerek, çevre korumayı ekonomik kalkınmanın karşısında değil, onun ön koşulu olarak konumlandırmıştır. Pek çok uzman, parasal değerlendirmenin doğanın gerçek değerini yansıtmaktan çok, karar süreçlerinde göz ardı edilmesini önleyen bir araç olarak görülmesi gerektiğini savunur.

Günümüzde birçok ülke, ulusal hesaplarında doğal sermayeyi de dikkate almaya yönelik çalışmalar yürütmektedir. Bu yaklaşıma göre bir ülkenin zenginliği, yalnızca ürettiği mal ve hizmetlerle değil, ormanları, toprakları, suları ve biyolojik çeşitliliğiyle de ölçülmelidir. Doğal sermayesini tüketerek büyüyen bir ekonomi, aslında geleceğinden borç almaktadır.

Ekosistem hizmetleri kavramı, insan ile doğa arasındaki ilişkinin bir bağımlılık ilişkisi olduğunu hatırlatır. Doğanın faturası bugün görünmese de, hizmetler kesintiye uğradığında bedelinin çok ağır olabileceği açıktır.