Doğa koruma denince akla genellikle kalan son ormanları, son sulak alanları ve nesli tükenmekte olan türleri korumak gelir. Bu yaklaşım, elde kalanı savunmaya dayanır. Son yıllarda ise koruma biyolojisinde daha iddialı bir düşünce yaygınlaşmaktadır. Yeniden yabanileştirme adı verilen bu yaklaşım, doğayı yalnızca korumayı değil, kaybedilmiş doğal süreçleri yeniden başlatmayı ve doğanın kendi kendini onarmasına alan açmayı amaçlar.

Yeniden yabanileştirme kavramı, 1990'larda Kuzey Amerika'da ortaya çıktı. İlk savunucuları, büyük ve birbirine bağlı korunan alanların, büyük yırtıcıların ve kilit türlerin varlığının sağlıklı ekosistemler için vazgeçilmez olduğunu vurguladı. Bu düşünce, daha önce ele alınan anahtar türler ve ekolojik koridorlar gibi kavramlar üzerine inşa edilmiştir. Amaç, insan müdahalesini en aza indirerek doğanın kendi dinamiklerini yeniden kazanmasını sağlamaktır.

Geleneksel koruma anlayışında doğal alanlar çoğu zaman belirli bir hâlde tutulmaya çalışılır. Bir çayırın çalılarla kaplanmaması için düzenli biçme yapılır, bir ormandaki türlerin dengesi yakından izlenip yönetilir. Yeniden yabanileştirme ise bu tür yoğun yönetimi azaltmayı ve doğal süreçlerin işlemesine izin vermeyi önerir. Burada amaç, belirli bir hedef görüntüye ulaşmak değil, kendi kendini sürdürebilen bir ekosistem yaratmaktır.

Bu yaklaşımın en dikkat çekici araçlarından biri, bölgeden kaybolmuş türlerin yeniden getirilmesidir. Yellowstone'a kurtların geri getirilmesi bunun en bilinen örneğidir. Avrupa'da da benzer çalışmalar yürütülmektedir. Bir zamanlar yok olmanın eşiğine gelen Avrupa bizonları, Polonya'dan Romanya'ya kadar pek çok bölgede yeniden doğaya salınmıştır. Kunduzlar da İngiltere ve İskoçya gibi yüzyıllar önce yok oldukları ülkelere yeniden dönmüştür.

Kunduzların geri dönüşü, yeniden yabanileştirmenin potansiyelini gösteren güzel bir örnektir. Kunduzlar, dereler üzerine kurdukları setlerle suyun akışını yavaşlatır, küçük göletler ve sulak alanlar yaratır. Bu alanlar sel dönemlerinde suyu tutarak aşağıdaki yerleşimlerin taşkın riskini azaltır, kurak dönemlerde ise suyu daha uzun süre bölgede tutar. Ayrıca amfibiler, böcekler ve kuşlar için yeni yaşam alanları oluşturur.

Yeniden yabanileştirmenin bir başka biçimi, terk edilmiş tarım arazilerinin doğaya bırakılmasıdır. Avrupa'da kırsaldan kentlere göç nedeniyle her yıl geniş tarım alanları terk edilmektedir. Bu alanlarda kendiliğinden ormanlar gelişmekte ve yaban hayvanları geri dönmektedir. Kurtlar, ayılar ve vaşaklar, yüzyıllar önce kovuldukları bazı bölgelere kendiliğinden yeniden yerleşmiştir. Bu durum, doğanın fırsat bulduğunda ne kadar hızlı toparlanabildiğini göstermektedir.

İngiltere'deki Knepp Malikânesi, yeniden yabanileştirmenin tartışılan örneklerinden biridir. Verimsizleşen bir çiftliğin sahipleri, 2000'lerin başında tarımı bırakarak araziyi doğaya terk etti. Eski evcil hayvan ırklarını, yabani atalarının rolünü üstlenmeleri için alana saldılar. Yıllar içinde alanda kaybolmuş pek çok kuş ve böcek türü yeniden ortaya çıktı; nadir görülen kumrular ve bülbüller burada üremeye başladı.

Bununla birlikte yeniden yabanileştirme önemli tartışmalara da yol açmaktadır. Büyük yırtıcıların geri dönüşü, özellikle hayvancılıkla geçinen çiftçiler arasında ciddi endişelere neden olur. Kurtların koyunlara saldırması, ayıların arılıklara zarar vermesi gibi olaylar, kırsal topluluklarla koruma kuruluşları arasında gerginlik yaratabilir. Bu nedenle başarılı projeler, yerel halkın kaygılarını dikkate alan ve zararları tazmin eden mekanizmalar içerir.

Bazı eleştirmenler ise yaklaşımın kavramsal temellerini sorgular. Doğanın hangi döneme ait bir hâline geri döndürülmek istendiği sorusu, kolay bir yanıta sahip değildir. İklim değişirken ve pek çok türün yayılış alanı kayarken, geçmişteki bir ekosistemi yeniden kurmak mümkün olmayabilir. Savunucular ise amacın geçmişi kopyalamak değil, doğal süreçlerin gelecekte de işlemesini sağlamak olduğunu vurgular.

Daha uç bir tartışma da nesli tükenmiş türlerin yerine benzer türlerin getirilmesiyle ilgilidir. Örneğin bazı bilim insanları, Pleistosen döneminde Kuzey Amerika'da yaşamış büyük memelilerin işlevini üstlenmesi için Afrika'dan filler ya da develer getirilmesini önermiştir. Bu tür öneriler, istilacı türler konusundaki deneyimler nedeniyle büyük ölçüde temkinle karşılanmaktadır.

Yeniden yabanileştirme, insanın doğayla ilişkisine dair köklü bir soruyu gündeme getirir: Doğayı yönetmek mi, yoksa ona yer açmak mı? Bu soruya verilecek yanıt, belki de her bölgenin koşullarına göre farklılık gösterecektir. Ancak bu yaklaşım, doğanın kayıpları telafi etme konusundaki şaşırtıcı yeteneğine olan güveni yeniden canlandırmıştır.