On beşinci yüzyılın başında Avrupalıların bildiği dünya, bugünkü haritalarla karşılaştırıldığında oldukça küçüktü. Afrika'nın güneyinin nerede bittiği, Atlas Okyanusu'nun ötesinde ne bulunduğu bilinmiyordu. Yüz yıl sonra ise Avrupalı denizciler Afrika'nın çevresini dolaşmış, Amerika kıtasına ulaşmış ve dünyanın çevresini dolaşan ilk yolculuğu tamamlamıştı. "Coğrafi keşifler" adıyla anılan bu süreç, dünya tarihinin en hızlı dönüşümlerinden birini başlattı.

Keşiflerin arkasında birbirine bağlı birkaç neden vardı. Baharat, ipek ve diğer doğu mallarına olan talep yüksekti, ancak bu malların ticareti büyük ölçüde aracı devletlerin elindeydi. Portekiz ve İspanya gibi Atlas kıyısındaki ülkeler, doğuya ulaşmak için yeni ve aracısız yollar aradı. Pusula, gelişmiş haritalar ve hem rüzgâra karşı ilerleyebilen hem de dayanıklı gemilerin geliştirilmesi bu arayışı mümkün kıldı.

Portekizliler Afrika kıyıları boyunca adım adım güneye ilerledi. 1488'de Bartolomeu Dias kıtanın güney ucundaki burnu dolaştı. Bu yolculuktan on yıl sonra Vasco da Gama, aynı rotayı izleyerek Hindistan'a ulaştı. Portekiz böylece Hint Okyanusu'nda bir ticaret ağı kurmaya başladı. Bu ağ, kıyı kentlerine kurulan kaleler ve deniz gücüyle korunuyordu.

Kristof Kolomb ise batıya yelken açarak Asya'ya ulaşmayı umuyordu. Dünyanın yuvarlak olduğu eğitimli insanlar arasında zaten biliniyordu; Kolomb'un yanılgısı, dünyanın büyüklüğünü olduğundan çok küçük hesaplamasıydı. 1492'de ulaştığı adalar Asya'nın değil, Avrupalıların varlığından haberdar olmadığı bir kıtanın kıyılarıydı. Kolomb ömrünün sonuna kadar Asya'ya ulaştığına inanmayı sürdürdü.

Keşiflerin en kalıcı sonuçlarından biri, tarihçilerin "Kolomb değiş tokuşu" dediği süreçtir. Patates, mısır, domates ve kakao gibi Amerika'ya özgü bitkiler kısa sürede Eski Dünya'nın sofralarına girdi. Patates ve mısır, Avrupa'dan Asya'ya kadar pek çok bölgede nüfus artışını destekledi. Öte yandan Amerika'ya at, sığır ve buğdayla birlikte çiçek hastalığı gibi salgın hastalıklar da taşındı. Bu hastalıklara karşı bağışıklığı olmayan yerli halklar büyük kayıplar verdi.

Amerika'dan çıkarılan büyük miktarda gümüş, dünya ekonomisini de sarstı. Avrupa'ya ve oradan ticaret yollarıyla doğuya akan gümüş, uzun bir dönem boyunca fiyatların yükselmesine katkıda bulundu. Bu fiyat artışının etkileri Osmanlı ekonomisinde de hissedildi. Böylece keşifler, onlara doğrudan katılmayan toplumları bile derinden etkiledi.

Keşifler, sömürgecilik çağının da başlangıcıydı. Avrupalı devletler ele geçirdikleri topraklarda yerli halkları zorla çalıştırdı, kültürlerini ve inançlarını bastırdı. Sonraki yüzyıllarda Afrika'dan milyonlarca insan köle olarak Amerika'ya taşındı. Bu nedenle "keşif" sözcüğü bugün tartışmalıdır; çünkü keşfedildiği söylenen toprakların binlerce yıldır kendi halkları vardı.

Aynı dönemde Osmanlı denizcisi Pîrî Reis, 1513'te çizdiği dünya haritasında Amerika kıyılarına da yer verdi. Pîrî Reis, haritasını hazırlarken Kolomb'un haritaları da dâhil olmak üzere pek çok kaynaktan yararlandığını yazar. Bu harita, yeni coğrafi bilgilerin farklı kültürler arasında ne kadar hızlı dolaştığını gösteren değerli bir belgedir.