Bir roman, okuru uzun bir yolculuğa çıkarır. Onlarca karakter, yıllara yayılan olaylar ve geniş bir dünya, sayfalar boyunca yavaş yavaş inşa edilir. Kısa öykü ise farklı bir sanattır. Birkaç sayfada, çoğu zaman tek bir an, tek bir karşılaşma ya da tek bir duygu durumu üzerine kurulur. Kısa öykü yazarı, az sözcükle derin bir etki bırakmak zorundadır. Bu yönüyle kısa öykü, edebiyatın en yoğun ve en zor türlerinden biri olarak görülür.

Edebiyat tarihçileri, kısa öyküyü genellikle iki ana eğilim etrafında değerlendirir. Bu eğilimler, on dokuzuncu yüzyılın iki büyük öykü yazarının adlarıyla anılır: Fransız yazar Guy de Maupassant ve Rus yazar Anton Çehov.

Maupassant tarzı öykü, "olay öyküsü" olarak da adlandırılır. Bu tür öykülerde belirgin bir olay örgüsü vardır. Öykü, bir giriş, bir gelişme ve bir sonuç bölümünden oluşur. Olaylar merak uyandıracak biçimde ilerler ve öykü çoğu zaman beklenmedik, çarpıcı bir sonla biter. Okur, öykünün sonunda bir şaşkınlık ya da bir aydınlanma yaşar. Türk edebiyatında Ömer Seyfettin'in öyküleri, bu tarzın başarılı örnekleri arasında sayılır.

Çehov tarzı öykü ise "durum öyküsü" olarak adlandırılır. Bu tür öykülerde belirgin bir olay örgüsü bulunmayabilir. Öykü, bir insanın hayatından bir kesit, bir ruh hâli, bir atmosfer ya da gündelik bir an üzerine kurulur. Büyük olaylar yaşanmaz; ama küçük ayrıntılar, karakterlerin iç dünyalarına ve hayatın anlamına dair derin sezgiler sunar. Öykünün sonu çoğu zaman açıktır; okur, öykünün ardından düşünmeye ve kendi sonucunu çıkarmaya davet edilir.

Türk edebiyatında durum öyküsünün en önemli temsilcisi, Sait Faik Abasıyanık'tır. Sait Faik, öykülerinde İstanbul'un balıkçılarını, kahvehane müdavimlerini, yoksul çocuklarını ve kentin kenarında yaşayan sıradan insanlarını anlattı. Onun öykülerinde çoğu zaman "hiçbir şey olmaz"; bir adam bir kahvede oturur, bir çocuk denize bakar, bir balıkçı ağlarını onarır. Ancak bu sıradan anlar, Sait Faik'in sıcak ve şiirsel anlatımında, insana duyulan derin sevginin ve hayatın küçük güzelliklerinin ifadesine dönüşür. Sait Faik, Türk öykücülüğünü olay merkezli anlatıdan insan ve atmosfer merkezli anlatıya taşıyan isimlerden biri olarak kabul edilir.

Kısa öykünün gücü, söylemediklerinde de gizlidir. Amerikalı yazar Ernest Hemingway, bu durumu buzdağı benzetmesiyle açıklamıştır. Ona göre iyi bir öyküde anlatılanlar, buzdağının su üstünde kalan küçük kısmıdır. Asıl büyük kısım, suyun altında, yani söylenmeyenlerde yatar. Yazar, neyi anlatmayacağını iyi biliyorsa, okur o anlatılmayanı da hisseder.

Kısa öykü, okurdan dikkatli bir okuma ister. Her sözcüğün, her ayrıntının bir anlamı vardır. Öykünün başındaki bir tasvir, ortasındaki bir diyalog ya da sonundaki bir jest, öykünün bütün anlamını taşıyabilir. Bu nedenle kısa öykü okumak, tıpkı bir paragraf sorusunu çözmek gibi, metnin her parçasına özen göstermeyi ve satır aralarını okumayı gerektirir.

Kısa öykü, hızlı yaşanan modern hayatın ritmiyle de uyumludur. Bir otobüs yolculuğunda ya da bir öğle arasında okunabilecek kadar kısa olan bir öykü, okurun zihninde günlerce yaşamaya devam edebilir.