1347 sonbaharında Karadeniz'den gelen Ceneviz gemileri, Sicilya'daki Messina limanına yanaştığında güvertelerinde ölü ya da ağır hasta denizciler vardı. Bu gemilerle birlikte Avrupa'ya ulaşan hastalık, sonraki dört yıl içinde kıtanın neredeyse her köşesine yayıldı. Çağdaşlarının "büyük ölüm" dediği, sonraki kuşakların ise Kara Ölüm adını verdiği bu veba salgını, insanlık tarihinin en yıkıcı felaketlerinden biri oldu.

Salgının boyutlarına ilişkin tahminler farklılık gösterse de Avrupa nüfusunun üçte biri ile yarısı arasında bir bölümünün hayatını kaybettiği düşünülmektedir. Bazı kentlerde ölü sayısı o kadar yüksekti ki cesetler toplu mezarlara gömülüyor, hatta gömülecek kimse bulunamıyordu. Salgın Avrupa ile sınırlı da kalmadı; Orta Doğu ve Kuzey Afrika da benzer kayıplar yaşadı.

Dönemin insanları hastalığın nedenini bilmiyordu. Bazıları felaketi gökyüzündeki gezegenlerin dizilişine, bazıları bozulmuş havaya, bazıları da Tanrı'nın gazabına bağladı. Bugün ise vebanın Yersinia pestis adlı bir bakteriden kaynaklandığını ve büyük ölçüde fareler üzerinde yaşayan pireler aracılığıyla bulaştığını biliyoruz. Hastalığın bazı türleri ise solunum yoluyla insandan insana geçebiliyordu. Ortaçağ kentlerinin kalabalık ve kötü sağlık koşulları, bulaşı hızlandırdı.

Salgının en karanlık yüzlerinden biri, korkunun bir günah keçisi arayışına dönüşmesiydi. Avrupa'nın pek çok kentinde Yahudiler kuyuları zehirlemekle suçlandı ve binlercesi katledildi. Bu olaylar, belirsizlik ve panik anlarında toplumların en savunmasız gruplara nasıl yönelebildiğinin acı bir örneği olarak tarihe geçti.

Ne var ki Kara Ölüm'ün etkileri yalnızca yıkımdan ibaret değildi. Nüfusun aniden azalması, tarlalarda ve atölyelerde çalışacak insan bulmayı zorlaştırdı. Emeğin değeri yükseldi; hayatta kalan köylüler ve zanaatkârlar daha yüksek ücret talep edebildi. Toprak sahipleri ve yöneticiler ücretleri sabitlemeye çalışan yasalar çıkarsa da bu çabalar çoğu zaman başarısız oldu. Batı Avrupa'da köylüyü toprağa bağlayan serflik düzeni, bu süreçte belirgin biçimde zayıfladı.

Salgın, kamu sağlığı alanında da kalıcı uygulamaların doğmasına yol açtı. Ragusa, yani bugünkü Dubrovnik, 1377'de dışarıdan gelen gemi ve yolcuları belirli bir süre bekletmeye karar verdi. Bu bekleme süresi daha sonra kırk güne çıkarıldı ve İtalyanca "kırk" anlamına gelen sözcükten türeyen karantina kavramı böyle ortaya çıktı. Bazı kentler sağlık kurulları oluşturdu ve ölümleri kayıt altına almaya başladı.

Bazı tarihçiler, Kara Ölüm'ün kilisenin otoritesini de sarstığını ileri sürer. Dualar ve ayinler salgını durduramamış, din adamları da diğer insanlar kadar hızla hayatını kaybetmişti. Bu durumun insanları dünyaya ve insana daha farklı bir gözle bakmaya yönelttiği, hatta Rönesans'ın zeminini hazırladığı da tartışılmaktadır. Ancak böyle büyük nedensellik bağlarının dikkatle kurulması gerektiği de unutulmamalıdır.

Kara Ölüm, toplumların büyük felaketler karşısında hem en kötü hem de en yaratıcı yönlerini ortaya koyabileceğini gösterir. Aynı salgın bir yanda kıyımlara, öbür yanda karantina gibi bugün de kullandığımız önlemlere yol açtı. Modern salgınlar sırasında yaşanan tartışmaların pek çoğu, altı yüz yıl önce farklı biçimlerde de olsa yaşanmıştı.