Arap çöllerinde birbirine âşık olan iki gencin hikâyesi, yüzyıllar boyunca Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında defalarca anlatıldı. Kays adlı genç, okulda tanıştığı Leyla'ya öyle derin bir aşkla bağlanır ki aklını yitirmiş gibi davranmaya başlar. İnsanlar ona "deli" anlamına gelen "Mecnun" adını verir. Leyla'nın ailesi, bu "deli" gence kızlarını vermeyi reddeder ve Leyla başka biriyle evlendirilir. Mecnun ise çöllere düşer, vahşi hayvanlarla dost olur ve Leyla'ya olan aşkını şiirlerle dile getirerek yaşamını sürdürür.

Bu hikâyenin Türk edebiyatındaki en ünlü ve en etkili biçimi, on altıncı yüzyılda yaşamış büyük şair Fuzuli'nin eseridir. Bağdat ve Kerbela çevresinde yaşayan Fuzuli, Türkçe, Farsça ve Arapça olmak üzere üç dilde eserler verdi. 1535 civarında Türkçe olarak kaleme aldığı "Leyla vü Mecnun", hikâyenin sayısız anlatımı arasında duygusal derinliği ve lirizmiyle öne çıkar.

Fuzuli'nin eseri, Divan edebiyatında uzun hikâyeleri anlatmak için kullanılan "mesnevi" biçiminde yazılmıştır. Mesnevide her beyitin iki dizesi kendi arasında uyaklıdır; her beyit farklı bir uyakla devam edebilir. Bu esneklik, şairin tek bir uyağa bağlı kalmadan binlerce beyitlik uzun hikâyeler anlatabilmesini sağlar. Fuzuli, mesnevinin içine gazeller ve başka şiir türleri de yerleştirerek anlatıyı lirik anlarla zenginleştirir.

Fuzuli'nin Leyla ile Mecnun'u, sıradan bir aşk hikâyesinin ötesinde derin bir anlam taşır. Divan edebiyatında ve tasavvufta aşk, iki aşamada ele alınır. İlk aşamada insan, başka bir insana, dünyevi bir güzelliğe âşık olur. Bu aşka "mecazi aşk" denir. Ancak gerçek âşık, bu aşkın acısı ve yokluğuyla olgunlaşır ve sonunda bütün güzelliklerin asıl kaynağına, yani Tanrı'ya yönelir. Bu yüce aşka "hakiki aşk" adı verilir. Mecazi aşk, hakiki aşka ulaşmanın bir köprüsü olarak görülür.

Fuzuli'nin eserinde Mecnun'un aşkı bu dönüşümü yaşar. Hikâyenin sonlarında Leyla, eşinin ölümünün ardından Mecnun'u görmek için çöle gelir. Yıllarca hayalini kurduğu sevgilisi karşısındadır. Ancak Mecnun, Leyla'yı tanımakta zorlanır ve ona artık ihtiyacı olmadığını söyler. Onun aşkı, bir insanın ötesine geçmiş, Leyla'nın kendisinde değil, onun yansıttığı ilahi güzellikte karar kılmıştır. Bu sahne, eserin en çok tartışılan ve en derin anlamlar yüklenen bölümlerinden biridir.

Fuzuli'nin şiirinin temel duygusu, acıdır. Fuzuli'nin dünyasında aşk, mutluluk ve kavuşmadan çok ayrılık, hasret ve gözyaşıyla ilişkilidir. Ancak bu acı, olumsuz bir duygu olarak değil, insanı olgunlaştıran ve onu yücelten bir deneyim olarak görülür. Fuzuli, eserinin önsözünde de kendi derdini ve gönlünün acısını dile getirir. Edebiyat tarihçileri, onun şiirindeki bu derin ve içten hüznün, Türk şiirinin en dokunaklı seslerinden birini yarattığını vurgular.

Fuzuli'nin Leyla ile Mecnun'u, yüzyıllar boyunca okundu, ezberlendi ve sanatın farklı dallarına ilham verdi. Azerbaycan'da bu eser, yirminci yüzyılın başında Doğu dünyasının ilk operalarından birine dönüştürüldü. Leyla ile Mecnun'un hikâyesi, aşkın insanı nasıl dönüştürebileceğine dair evrensel bir anlatı olarak güncelliğini korumaktadır.