Bir hükümet, vergi gelirlerini artırmak istediğinde vergi oranlarını yükseltmeyi düşünebilir. Ancak vergi oranlarını artırmak, her zaman daha fazla vergi geliri anlamına gelir mi? Bu soru, ilk bakışta basit görünse de ekonomistler ve politikacılar arasında uzun süredir tartışılmaktadır.

Konuyu anlamak için iki uç durumu düşünelim. Vergi oranı yüzde sıfır olduğunda, devlet hiç vergi geliri elde edemez. Peki, vergi oranı yüzde yüz olursa ne olur? Bu durumda insanların kazandığı her liranın tamamı vergi olarak alınır. Böyle bir durumda kimsenin resmî olarak çalışmak ya da üretmek için bir nedeni kalmaz. İnsanlar ya çalışmayı bırakır ya da kazançlarını gizleyerek kayıt dışı çalışır. Sonuçta devlet, yine neredeyse hiç vergi geliri elde edemez.

Bu iki uç arasında, vergi gelirinin en yüksek olduğu bir oran bulunmalıdır. Vergi oranı sıfırdan başlayarak artırıldıkça vergi geliri de artar. Ancak belirli bir noktadan sonra, oranların daha da artırılması insanları daha az çalışmaya, daha az yatırım yapmaya ya da vergiden kaçınmaya yöneltir. Bu durumda vergi oranları artsa bile toplam vergi geliri azalmaya başlar. Bu ilişkiyi gösteren eğri, Amerikalı ekonomist Arthur Laffer'in adıyla "Laffer eğrisi" olarak bilinir.

Laffer'in bu fikri 1970'lerde bir grup politikacıya bir restoranda peçeteye çizerek anlattığı söylenir. Ancak Laffer de kabul ettiği üzere bu fikir yeni değildi. On dördüncü yüzyılda yaşamış Kuzey Afrikalı düşünür İbn Haldun, devletlerin kuruluş dönemlerinde düşük vergilerle yüksek gelir elde ettiğini, ancak zamanla vergileri artırdıkça üretimin azaldığını ve vergi gelirlerinin düştüğünü gözlemlemişti.

Laffer eğrisi, 1980'lerde Amerika Birleşik Devletleri'nde ve başka ülkelerde vergi indirimlerini savunanlar tarafından sıkça kullanıldı. Bu görüşe göre vergi oranları zaten çok yüksekse, vergi indirimleri ekonomik faaliyeti canlandırarak vergi gelirlerini artırabilir ve kendi kendini finanse edebilirdi.

Ancak ekonomistlerin çoğu, Laffer eğrisinin temel mantığını kabul etse de onun pratik sonuçları konusunda temkinlidir. Asıl soru, bir ülkenin vergi oranlarının eğrinin hangi tarafında olduğudur. Vergi oranları gelirin en yüksek olduğu noktanın üzerindeyse, indirim gelirleri artırabilir. Ancak oranlar bu noktanın altındaysa, vergi indirimleri gelirleri azaltır. Bu kritik noktanın tam olarak nerede olduğu ise ülkeden ülkeye, vergi türünden vergi türüne değişir ve kesin olarak belirlenmesi güçtür.

Pek çok araştırma, gelişmiş ülkelerin çoğunda genel vergi oranlarının, vergi gelirinin en yüksek olduğu noktanın altında olduğunu ileri sürmüştür. Bu da çoğu durumda vergi indirimlerinin vergi gelirlerini artırmak yerine azalttığı anlamına gelir. Nitekim bazı ülkelerde uygulanan büyük vergi indirimlerinin ardından bütçe açıklarının arttığı görülmüştür. Bununla birlikte, belirli vergilerde ya da çok yüksek oranların uygulandığı durumlarda Laffer etkisinin önemli olabileceği kabul edilmektedir.

Laffer eğrisi, ekonomideki önemli bir ilkeyi hatırlatır: İnsanlar, karşılaştıkları teşviklere tepki verir. Ancak bu tepkinin büyüklüğünü ölçmek, basit bir eğri çizmekten çok daha karmaşık bir iştir.