İki kişiye yüz lira verildiğini düşünelim. Kişilerden biri, "teklif eden", bu parayı nasıl paylaşacaklarına karar verir. Diğer kişi, "yanıt veren", bu teklifi kabul edebilir ya da reddedebilir. Teklif kabul edilirse, para önerilen biçimde paylaşılır. Teklif reddedilirse, iki kişi de hiçbir şey alamaz. Oyun yalnızca bir kez oynanır ve iki kişi birbirini tanımaz. Bu basit oyun, ekonomistlerin ve psikologların "ültimatom oyunu" adını verdiği ünlü bir deneydir.

Geleneksel ekonomi kuramına göre bu oyunun sonucu açıktır. Kendi çıkarını en üst düzeye çıkarmaya çalışan akılcı bir yanıt veren, sıfırdan büyük her teklifi kabul etmelidir. Çünkü bir lira bile, hiçbir şeyden iyidir. Bunu bilen akılcı bir teklif eden ise en küçük miktarı, örneğin yalnızca bir lirayı teklif etmeli ve geri kalan doksan dokuz lirayı kendine ayırmalıdır.

Ancak 1980'lerin başında Alman ekonomistlerin yaptığı ilk deneylerden itibaren, gerçek insanların bu öngörülerden çok farklı davrandığı görüldü. Teklif edenlerin çoğu, toplam miktarın yüzde kırkı ile yüzde ellisi arasında bir pay teklif etti. Daha da şaşırtıcı olanı, yanıt verenlerin düşük teklifleri sıklıkla reddetmesiydi. Toplam miktarın yaklaşık yüzde yirmisinin altındaki teklifler, katılımcıların önemli bir kısmı tarafından reddedildi. Yani insanlar, adaletsiz buldukları bir teklifi kabul etmektense, kendi kazançlarından vazgeçmeyi tercih ediyordu.

Bu sonuçlar, insanların yalnızca kendi maddi çıkarlarıyla değil, adalet duygusuyla da hareket ettiğini gösteriyordu. Yanıt verenler, düşük teklifleri reddederek teklif edeni cezalandırıyordu. Bu cezalandırmanın kendilerine de bir maliyeti olmasına rağmen, adaletsizliğe karşı tepki göstermeyi tercih ediyorlardı. Teklif edenlerin cömert davranması ise kısmen adalet duygusundan, kısmen de düşük tekliflerin reddedilme riskinden kaynaklanıyor olabilirdi.

Ültimatom oyunu, sonraki yıllarda dünyanın pek çok farklı yerinde oynandı. Antropologlar, oyunu Amazon ormanlarından Afrika'daki göçebe topluluklara kadar birbirinden çok farklı toplumlarda uyguladı. Sonuçlar, adalet anlayışının toplumdan topluma önemli farklılıklar gösterdiğini ortaya koydu. Örneğin pazar ekonomisiyle daha fazla etkileşim içinde olan toplumlarda tekliflerin genellikle daha yüksek olduğu gözlemlendi. Bazı toplumlarda ise çok yüksek tekliflerin bile reddedildiği görüldü; bu topluluklarda büyük bir hediye kabul etmek, karşılığını ödeme yükümlülüğü yarattığı için istenmeyen bir durum olarak görülüyordu.

Ültimatom oyunu, davranışsal ekonominin gelişimine önemli bir katkı yaptı. Bu deney, insanları yalnızca kendi çıkarını hesaplayan varlıklar olarak gören modellerin, gerçek insan davranışını açıklamakta yetersiz kalabileceğini gösterdi. Ücret görüşmelerinden fiyatlandırma kararlarına kadar pek çok ekonomik durumda, insanların adalet algıları önemli bir rol oynar. Bir şirketin, talebin arttığı bir dönemde fiyatlarını aniden yükseltmesi, ekonomik açıdan mantıklı olsa bile, müşteriler tarafından adaletsiz bulunabilir ve şirketin itibarına zarar verebilir.