1880'lerde Alman psikolog Hermann Ebbinghaus, belleği bilimsel olarak incelemeye karar verdiğinde önemli bir sorunla karşılaştı. İnsanlar anlamlı bilgileri, önceden bildikleri şeylerle ilişkilendirerek öğrenir. Bu durum, belleğin saf işleyişini ölçmeyi zorlaştırıyordu. Ebbinghaus bu sorunu çözmek için ilginç bir yöntem buldu: Hiçbir anlam taşımayan heceler oluşturdu ve bunları ezberlemeye girişti.

Ebbinghaus, "DAX", "KEF" ya da "ZUT" gibi ünsüz-ünlü-ünsüz yapısındaki binlerce anlamsız heceden listeler hazırladı. Ardından yıllarca bu listeleri bizzat kendisi ezberledi ve ne kadarını hatırladığını farklı zaman aralıklarıyla ölçtü. Araştırmanın tek katılımcısı kendisiydi. Bu yöntem bugün sınırlı görünse de, Ebbinghaus'un titizliği ve sistematik yaklaşımı, belleğin deneysel olarak incelenebileceğini ilk kez açıkça gösterdi.

Ebbinghaus'un en önemli bulgusu, bugün "unutma eğrisi" olarak bilinen örüntüdür. Öğrenilen bilginin önemli bir bölümü, öğrenmeden sonraki ilk saatler ve günler içinde hızla unutuluyordu. Sonrasında unutma hızı yavaşlıyor ve eğri giderek düzleşiyordu. Yani unutma, zaman içinde eşit bir hızla değil, başta hızlı, sonra yavaş ilerliyordu.

Ebbinghaus, unutmanın görünenden daha az olduğunu gösteren akıllıca bir ölçüm yöntemi de geliştirdi. Bir listeyi ezberledikten bir süre sonra onu hiç hatırlayamasa bile, listeyi yeniden öğrenmesi ilk seferkinden daha kısa sürüyordu. Bu "tasarruf", bilginin bir kısmının bellekte kaldığını, ancak bilinçli olarak hatırlanamadığını gösteriyordu. Unuttuğumuzu sandığımız şeyler, aslında tamamen kaybolmamış olabilir.

Ebbinghaus'un bulguları arasında, öğrenciler için özellikle değerli olan bir başkası daha vardı. Aynı miktarda çalışma, tek bir oturumda yoğun biçimde yapılmak yerine zamana yayıldığında çok daha kalıcı bir öğrenme sağlıyordu. Bugün "aralıklı tekrar" olarak bilinen bu ilke, sonraki yüz yılı aşkın sürede yapılan yüzlerce araştırmayla doğrulandı. Sınavdan önceki gece sabahlayarak çalışmak, kısa vadede bir miktar işe yarasa da bilginin kalıcılığı açısından son derece verimsizdir.

Aralıklı tekrarın etkisi, unutma eğrisiyle birlikte düşünüldüğünde daha iyi anlaşılır. Her tekrar, unutmanın hızını yavaşlatır. İlk tekrar öğrenmeden kısa süre sonra yapıldığında, bir sonraki tekrara kadar geçebilecek süre uzar. Böylece tekrar aralıkları giderek açılabilir: Önce bir gün, sonra birkaç gün, sonra bir hafta, ardından birkaç hafta. Bu yaklaşım, bugün pek çok dil öğrenme uygulamasının ve çalışma programının temelini oluşturur.

Elbette Ebbinghaus'un anlamsız hecelerle elde ettiği sonuçlar, anlamlı bilgiler için birebir geçerli değildir. Anlamlı ve önceki bilgilerle ilişkilendirilmiş konular çok daha yavaş unutulur. Bu nedenle bir konuyu yalnızca ezberlemek yerine anlamak, örneklerle ilişkilendirmek ve başkalarına anlatabilecek düzeyde kavramak, unutma eğrisini belirgin biçimde düzleştirir.

Yüz kırk yılı aşkın bir süre önce tek bir araştırmacının kendi üzerinde yaptığı deneyler, bugün milyonlarca öğrencinin nasıl çalışması gerektiğine ışık tutmaya devam ediyor. Ebbinghaus'un mirası, belleğin bir depo değil, düzenli bakım isteyen canlı bir yapı olduğunu hatırlatır.