Bir kasabada yalnızca tek bir fırın olduğunu düşünelim. Bu fırın, ekmeğin fiyatını istediği gibi belirleyebilir mi? Kasaba halkının ekmek almak için başka bir seçeneği yoksa, fırının sahibi fiyatları yükseltebilir, kaliteyi düşürebilir ve yine de müşterilerini kaybetmeyebilir. Şimdi aynı kasabada birbiriyle rekabet eden beş fırın olduğunu düşünelim. Bu durumda fırınlardan biri fiyatlarını yükseltirse, müşteriler hemen diğer fırınlara yönelir. Fırınlar, müşteri kazanmak için daha iyi ve daha ucuz ekmek yapmaya çalışır.

Bu basit örnek, ekonomide rekabetin neden önemli görüldüğünü açıklar. Ekonomistler, piyasaları rekabet düzeylerine göre farklı gruplara ayırır. Bir uçta, çok sayıda küçük satıcının aynı ürünü sattığı ve hiçbirinin tek başına fiyatı etkileyemediği "tam rekabet" piyasası bulunur. Diğer uçta ise bir ürünün tek bir satıcı tarafından sağlandığı "tekel" bulunur. Gerçek piyasaların çoğu, bu iki uç arasında bir yerde yer alır. Birkaç büyük firmanın piyasaya hâkim olduğu durumlara ise "oligopol" adı verilir.

Tekeller, çeşitli nedenlerle ortaya çıkabilir. Bazen bir firma, belirli bir hammaddenin tek sahibidir. Bazen devlet, belirli bir alanda tek bir firmaya ayrıcalık tanır. Patentler, yeni bir buluş yapan kişiye ya da firmaya belirli bir süre için o buluşu tek başına kullanma hakkı verir. Bazı sektörlerde ise üretim maliyetlerinin yapısı nedeniyle tek bir büyük firmanın hizmet vermesi, birden fazla küçük firmanın hizmet vermesinden daha verimlidir. Bir kente su dağıtım şebekesi kurmak çok pahalıdır ve aynı kentte iki ayrı şebeke kurmak, kaynakların israfı anlamına gelir. Bu tür durumlara "doğal tekel" adı verilir.

Ekonomistler, tekellerin genellikle topluma zarar verdiğini düşünür. Tekel konumundaki bir firma, rekabetçi bir piyasada oluşacak fiyattan daha yüksek bir fiyat belirleyerek daha az üretir. Bunun sonucunda bazı tüketiciler, aslında üretim maliyetinin üzerinde ödemeye razı olsalar bile, ürünü satın alamaz. Ayrıca rekabet baskısı olmadığında, firmalar yenilik yapma ve verimliliği artırma konusunda daha az istekli olabilir.

Bu nedenle pek çok ülkede rekabeti korumaya yönelik yasalar ve kurumlar bulunur. Bu kurumlar, firmaların fiyatları belirlemek için gizlice anlaşmasını, yani kartel oluşturmasını yasaklar. Büyük şirket birleşmelerini inceleyerek rekabeti ciddi biçimde azaltacak birleşmeleri engelleyebilir. Hâkim konumdaki firmaların bu konumlarını kötüye kullanmasını önlemeye çalışır. Türkiye'de bu görevi Rekabet Kurumu yerine getirir. Doğal tekeller ise genellikle devlet tarafından işletilir ya da fiyatları düzenleyici kurumlar tarafından denetlenir.

Ancak bazı ekonomistler, her tekelin aynı ölçüde zararlı olmadığını vurgular. Örneğin patentlerin sağladığı geçici tekel hakkı, firmaları pahalı araştırma ve geliştirme çalışmalarına yatırım yapmaya teşvik eder. Avusturyalı ekonomist Joseph Schumpeter, yenilik yapan firmaların geçici olarak tekel kârları elde etmesinin, ekonomik ilerlemenin itici gücü olduğunu savunmuştur. Ona göre yeni teknolojiler, eski tekelleri sürekli olarak yıkar ve yerlerine yenilerini getirir.

Günümüzde dev teknoloji şirketlerinin piyasa gücü, rekabet tartışmalarının merkezinde yer almaktadır. Bu şirketlerin sunduğu hizmetlerin çoğu ücretsiz görünse de verilere ve kullanıcılara sahip olmanın getirdiği güç, rekabet politikasına yeni sorular yöneltmektedir.