Zekâ denildiğinde çoğumuzun aklına matematik problemlerini çözme, mantıksal akıl yürütme ya da sözcük dağarcığı gibi beceriler gelir. Ancak gündelik hayatta başarılı olan insanların her zaman zekâ testlerinde en yüksek puanları alanlar olmadığı da bilinen bir gözlemdir. 1990'da Amerikalı psikologlar Peter Salovey ve John Mayer, bu gözlemi açıklamaya yardımcı olabilecek yeni bir kavram önerdi: duygusal zekâ.

Salovey ve Mayer'e göre duygusal zekâ, kişinin hem kendi duygularını hem de başkalarının duygularını algılama, anlama, düşünce süreçlerinde kullanma ve yönetme yeteneğidir. Bu yaklaşımda duygular, akılcı düşüncenin karşıtı ya da engeli olarak görülmez. Tam tersine, doğru biçimde anlaşıldığında düşünmeyi ve karar vermeyi destekleyen önemli bilgi kaynakları olarak değerlendirilir.

Araştırmacılar duygusal zekâyı dört temel beceriye ayırır. Birincisi, duyguları algılamaktır: bir yüz ifadesindeki, ses tonundaki ya da beden dilindeki duyguyu doğru biçimde fark edebilmek. İkincisi, duyguları düşünceyi kolaylaştırmak için kullanmaktır: Örneğin yaratıcı bir iş için uygun bir ruh hâline girebilmek. Üçüncüsü, duyguları anlamaktır: duyguların nasıl ortaya çıktığını, nasıl değiştiğini ve birbirine nasıl dönüşebileceğini kavramak. Dördüncüsü ise duyguları yönetmektir: hem kendi duygularını hem de başkalarının duygularını uygun biçimde düzenleyebilmek.

Kavram, 1995'te bilim gazetecisi Daniel Goleman'ın yazdığı bir kitapla geniş kitlelere ulaştı. Kitap, duygusal zekânın hayattaki başarı açısından geleneksel zekâdan daha önemli olabileceğini öne sürerek büyük ilgi gördü. Kısa sürede iş dünyasından eğitime kadar pek çok alanda duygusal zekâ eğitimleri ve testleri yaygınlaştı.

Ancak bu popülerlik, bilim insanları arasında bazı kaygılara da yol açtı. Eleştirmenlere göre popüler yayınlarda duygusal zekâ kavramı, iyimserlik, motivasyon ve sosyal beceriler gibi birbirinden farklı pek çok özelliği kapsayacak kadar genişletilmişti. Bu durum, kavramın neyi ölçtüğünü belirsizleştiriyordu. Ayrıca duygusal zekânın geleneksel zekâdan daha önemli olduğu iddiası, araştırmalarla güçlü biçimde desteklenmiyordu.

Ölçme konusu da önemli bir tartışma alanıdır. Bazı testler, kişilerin kendi duygusal becerilerini değerlendirmesine dayanır. Ancak insanlar kendi becerilerini değerlendirmede her zaman isabetli değildir. Başka testler ise duygusal zekâyı, tıpkı geleneksel zekâ testlerinde olduğu gibi, doğru yanıtları olan görevlerle ölçmeye çalışır. Örneğin katılımcılardan yüz fotoğraflarındaki duyguları tanımlamaları istenir. Bu iki tür ölçümün sonuçları her zaman birbiriyle uyuşmaz.

Bu tartışmalara rağmen araştırmalar, duyguları anlama ve düzenleme becerilerinin iş performansı, ilişkilerin niteliği ve psikolojik iyi oluş gibi alanlarla ilişkili olduğunu göstermektedir. Etkinin boyutu ilk iddialardan daha mütevazı olsa da bu becerilerin değeri yadsınamaz.

Duygusal zekâ kavramının belki de en önemli katkısı, duyguların öğrenilebilir ve geliştirilebilir beceriler içerdiği düşüncesini yaygınlaştırmasıdır. Sınav kaygısını fark edip onu yönetebilmek, bir arkadaşının üzüntüsünü anlayabilmek ya da öfke anında durup düşünebilmek, matematik problemleri çözmek kadar önemli birer beceridir.