On yedinci yüzyılın başlarında Hollanda, dünyanın en zengin ve en gelişmiş ticaret merkezlerinden biriydi. Bu dönemde Osmanlı topraklarından Avrupa'ya getirilen lale, Hollandalılar arasında büyük bir tutku hâline geldi. Özellikle yapraklarında alev gibi desenler bulunan nadir lale türleri, zenginlik ve zevk sahibi olmanın simgesi olarak görülüyordu. Bugün bilindiğine göre bu çarpıcı desenler, aslında bitkiyi zayıflatan bir virüsten kaynaklanıyordu.

1630'ların ortalarında lale soğanlarının fiyatları hızla yükselmeye başladı. Anlatılanlara göre en gözde lale türlerinden birinin tek bir soğanı için, Amsterdam'ın merkezinde bir ev alınabilecek miktarda para ödendiği oluyordu. İnsanlar, laleleri yetiştirmek için değil, daha yüksek bir fiyattan başkasına satmak için satın almaya başladı. Hatta henüz topraktan çıkmamış soğanlar için gelecek tarihli sözleşmeler alınıp satılıyordu. 1637 yılının başında ise fiyatlar aniden çöktü ve pek çok alıcı, ödeyemeyeceği sözleşmelerle baş başa kaldı.

Lale çılgınlığı, uzun süre "ekonomik balonların" ilk büyük örneği olarak anlatıldı. Ekonomik balon, bir varlığın fiyatının, onun gerçek değerinden çok, fiyatların yükselmeye devam edeceği beklentisiyle şişmesi ve sonunda aniden çökmesidir. Balonlarda insanlar, bir şeyi değerli olduğu için değil, başkalarının ona daha yüksek bir fiyat ödeyeceğine inandıkları için satın alır.

Ancak son yıllarda bazı tarihçiler, lale çılgınlığıyla ilgili yaygın anlatıların büyük ölçüde abartılmış olduğunu ileri sürmüştür. Bu araştırmalara göre lale ticareti, yalnızca görece küçük bir zengin tüccar ve meraklı grubunu ilgilendiriyordu. Fiyatların çöküşü, Hollanda ekonomisinde büyük bir krize yol açmamıştı. İflas eden ve intihar eden insanlarla ilgili dramatik öykülerin önemli bir kısmı ise o dönemde yayımlanan ve spekülasyonu ahlaki açıdan eleştiren broşürlerden kaynaklanıyordu.

Lale çılgınlığının gerçek boyutları tartışmalı olsa da tarih, gerçek balonların pek çok örneğini sunar. On sekizinci yüzyılın başında İngiltere'deki Güney Denizi Şirketi'nin hisseleri, büyük bir spekülasyon dalgasıyla şişip çöktü. Bu krizde büyük para kaybedenler arasında ünlü bilim insanı Isaac Newton'ın da bulunduğu anlatılır. Daha yakın dönemlerde, 1990'ların sonundaki internet şirketleri balonu ve 2000'lerin ortasında pek çok ülkede yaşanan konut balonu, benzer örüntüler gösterdi.

Ekonomistler, balonların neden oluştuğunu açıklamak için farklı etkenlere dikkat çeker. Yeni ve heyecan verici bir teknoloji ya da fırsat, insanların gelecekle ilgili aşırı iyimser beklentiler geliştirmesine yol açabilir. Kolay ve ucuz kredi, insanların borçlanarak yatırım yapmasını kolaylaştırır. Başkalarının hızla zenginleştiğini görmek, insanlarda fırsatı kaçırma korkusu yaratır. Fiyatlar yükseldikçe daha fazla insan piyasaya girer ve bu da fiyatları daha da yükseltir.

Balonların en zor yanı, onların ancak patladıktan sonra kesin olarak fark edilebilmesidir. Fiyatlar yükselirken, bunun gerçek bir değer artışı mı yoksa bir balon mu olduğunu ayırt etmek çoğu zaman güçtür. Tarih, "Bu sefer farklı." düşüncesinin, yatırım dünyasının en tehlikeli cümlelerinden biri olabileceğini hatırlatır.