1854 yılının ağustos ayının sonunda, Londra'nın Soho semtinde ani ve korkunç bir kolera salgını başladı. Birkaç gün içinde yüzlerce kişi hayatını kaybetti. Hastalar şiddetli ishal ve kusmayla sıvı kaybediyor, çoğu zaman bir iki gün içinde ölüyordu. O dönemde koleranın nasıl yayıldığı bilinmiyordu. Hekimlerin ve yetkililerin büyük çoğunluğu, hastalığın çürüyen maddelerden yükselen kötü kokulu hava yoluyla bulaştığına inanıyordu. Miasma kuramı olarak bilinen bu görüş, yüzyıllardır tıp düşüncesine egemendi.

Londralı hekim John Snow ise bu görüşe uzun süredir kuşkuyla yaklaşıyordu. Snow, koleranın öncelikle sindirim sistemini etkilediğini gözlemlemişti. Eğer hastalık havadan bulaşıyorsa, ilk olarak akciğerleri etkilemesi gerektiğini düşünüyordu. Ona göre koleraya, ağız yoluyla vücuda giren ve hastaların dışkısıyla bulaşan bir etken yol açıyordu. Bu etkenin en olası taşıyıcısı da içme suyuydu. Snow bu görüşünü birkaç yıl önce yayımlamıştı; ancak meslektaşlarının çoğunu ikna edememişti.

Soho salgını, Snow'a görüşünü sınamak için trajik ama eşsiz bir fırsat sundu. Snow, salgının merkezindeki sokaklarda evden eve dolaşarak ölenlerin nerede yaşadığını ve suyunu nereden aldığını kaydetti. Ardından ölümleri bir sokak haritası üzerinde tek tek işaretledi. Ortaya çıkan tablo son derece çarpıcıydı. Ölümler, Broad Street adlı sokaktaki bir el pompasının çevresinde yoğun bir küme oluşturuyordu. Pompadan uzaklaştıkça ölüm sayısı belirgin biçimde azalıyordu.

Snow'un incelemeleri, ilk bakışta kuramına uymayan bazı istisnaların da aslında onu desteklediğini gösterdi. Pompanın hemen yakınındaki bir bira fabrikasında çalışan işçilerin neredeyse hiçbiri hastalanmamıştı. Snow, işçilerin çalışma sırasında içecek olarak bira içtiğini ve fabrikanın kendi su kuyusuna sahip olduğunu öğrendi. Yakındaki bir çalışma evinde yaşayanların da ölüm oranı düşüktü; çünkü burada da ayrı bir kuyu vardı. Buna karşın pompadan uzakta oturan ama o pompanın suyunu tercih eden bazı kişiler hastalığa yakalanmıştı.

Bu istisnalar arasında en etkileyici olanı, salgın bölgesinden kilometrelerce uzakta yaşayan yaşlı bir kadının ölümüydü. Snow araştırdığında, kadının bir zamanlar Soho'da yaşadığını ve oradaki pompanın suyunun tadını sevdiği için her gün özel olarak su getirttiğini öğrendi. Kadını ziyarete gelen ve aynı sudan içen yeğeni de hastalanmıştı. Bu vaka, hastalığı semtin havasının değil, pompanın suyunun taşıdığını gösteren güçlü bir kanıttı.

Snow, bulgularını yerel yetkililere sundu ve pompanın kolunun sökülmesini önerdi. Yetkililer, kuramına tam olarak inanmasalar da bu öneriyi kabul etti ve pompanın kolu çıkarıldı. Salgın kısa süre sonra sona erdi. Ancak Snow'un kendisi de salgının pompanın kolu sökülmeden önce zaten azalmaya başladığını kabul ediyordu; çünkü bölge halkının önemli bir kısmı ya ölmüş ya da semti terk etmişti. Bu nedenle pompanın kapatılmasının salgını durduran tek etken olduğunu söylemek güçtür.

Snow'un asıl güçlü kanıtı ise aynı dönemde yürüttüğü başka bir çalışmadan geldi. Londra'nın bazı bölgelerine iki farklı şirket su sağlıyordu. Şirketlerden biri suyunu, kanalizasyonla kirlenmiş bir noktadan, diğeri ise daha temiz bir kaynaktan alıyordu. Aynı sokaklarda yaşayan, benzer koşullardaki insanlar hangi şirketin suyunu kullandıklarına göre çok farklı kolera ölüm oranlarına sahipti. Bu karşılaştırma, bugün doğal deney olarak adlandırılan yöntemin tarihteki en etkili örneklerinden biri kabul edilir.

Bulgularına karşın Snow'un görüşleri hayattayken geniş çapta kabul görmedi. Snow, 1858 yılında genç yaşta hayatını kaybetti. Koleraya yol açan bakterinin bilimsel olarak tanımlanması ve kabul görmesi, ancak onun ölümünden yıllar sonra gerçekleşti. Yine de Snow'un çalışmaları, Londra'da modern bir kanalizasyon sisteminin kurulması ve içme suyunun korunması gibi önlemler için zemin hazırladı.

Bugün John Snow, modern epidemiyolojinin kurucularından biri olarak anılır. Epidemiyoloji, hastalıkların toplumdaki dağılımını ve bu dağılımı belirleyen etkenleri inceleyen bilim dalıdır. Snow'un yöntemi, hastalığın kimde, nerede ve ne zaman ortaya çıktığını sistemli biçimde kaydetmek ve bu verilerden neden sonuç ilişkileri çıkarmak üzerine kuruluydu. Bu yaklaşım, bugün salgınların izlenmesinden halk sağlığı politikalarının belirlenmesine kadar pek çok alanda temel bir araçtır.

Snow'un haritası, verilerin görselleştirilmesinin ne kadar güçlü bir araç olabileceğini de gösteren klasik bir örnektir. Sayılardan oluşan bir liste, ölümlerin bir pompa çevresinde yoğunlaştığını bu kadar açık biçimde göstermeyebilirdi. Harita ise karmaşık bir tabloyu tek bakışta anlaşılır hâle getirmişti.

Bugün Londra'da, o tarihî pompanın bulunduğu yerin yakınında kolu sökülmüş bir pompa kopyası bulunur. Bu sessiz anıt, merakın, dikkatli gözlemin ve yerleşik görüşleri sorgulama cesaretinin halk sağlığına yapabileceği katkıyı hatırlatmaktadır.