Bir sınava girmeden önce hafif bir heyecan hissetmek, çoğumuzun bildiği bir duygudur. Bu heyecan bazen bizi daha dikkatli ve odaklı hâle getirir. Ancak heyecan kontrolden çıkıp yoğun bir kaygıya dönüştüğünde, bildiğimiz soruları bile yanıtlayamaz hâle gelebiliriz. Uyarılma düzeyi ile performans arasındaki bu karmaşık ilişki, psikolojinin yüz yılı aşkın süredir incelediği konulardan biridir.

1908'de Amerikalı psikologlar Robert Yerkes ve John Dodson, farelerle yaptıkları bir deneyde ilginç bir sonuç elde etti. Fareler, iki kutudan hangisine girmeleri gerektiğini öğrenmeye çalışıyordu. Yanlış kutuya girdiklerinde hafif bir elektrik şoku alıyorlardı. Araştırmacılar, şokun şiddeti arttıkça farelerin öğrenmesinin belirli bir noktaya kadar hızlandığını, ancak bu noktadan sonra yavaşladığını gözlemledi. Özellikle görevin zor olduğu durumlarda, yüksek şiddetteki şoklar öğrenmeyi bozuyordu.

Bu bulgu, sonraki yıllarda insan performansına da genellenerek "Yerkes-Dodson yasası" adıyla anılmaya başladı. Bu yasaya göre uyarılma düzeyi ile performans arasındaki ilişki, ters çevrilmiş bir "U" harfine benzer. Uyarılma çok düşük olduğunda insan isteksiz ve dikkatsizdir. Uyarılma orta düzeye çıktığında performans en yüksek noktasına ulaşır. Uyarılma bu düzeyi aştığında ise performans yeniden düşmeye başlar.

Bu ilişkinin önemli bir ayrıntısı, görevin zorluğuyla ilgilidir. Basit ve iyi öğrenilmiş görevler, görece yüksek uyarılma düzeylerinde de başarıyla yapılabilir. Örneğin bir koşucu, yarış öncesindeki yoğun heyecanından yarar sağlayabilir. Buna karşılık karmaşık ve dikkat gerektiren görevler için en uygun uyarılma düzeyi daha düşüktür. Uzun ve karmaşık bir paragraf sorusunu çözmek, yüksek kaygı altında çok daha zorlaşır.

Sınav kaygısının performansı neden bozduğu konusunda araştırmacılar önemli bir açıklama önermiştir. Kaygılı bir öğrencinin zihni, sınav sırasında yalnızca soruyla değil, "Ya başaramazsam?", "Herkes benden daha iyi yapıyor" ya da "Ailem ne der?" gibi endişeli düşüncelerle de meşguldür. Bu düşünceler, problem çözmek için gereken sınırlı zihinsel kapasitenin, yani çalışma belleğinin bir kısmını işgal eder. Böylece öğrenci, bildiği bilgiyi kullanmak için gereken zihinsel alanı kaybeder.

Bu açıklamadan yola çıkan bazı araştırmalar, ilginç müdahaleler denedi. Bir çalışmada öğrencilerden sınavdan hemen önce, birkaç dakika boyunca sınavla ilgili kaygılarını yazmaları istendi. Kaygılarını kâğıda döken öğrencilerin, özellikle yüksek kaygılı olanlarda, sınav performansının arttığı görüldü. Araştırmacılar, kaygıları yazmanın onları zihinden bir ölçüde boşalttığını öne sürdü.

Başka çalışmalar ise kaygıyı yorumlama biçiminin önemine dikkat çekti. Sınav öncesinde kalp çarpıntısı ve hızlı nefes alma gibi belirtileri "Çok gerginim, başaramayacağım" yerine "Vücudum bu sınava hazırlanıyor" biçiminde yorumlamak, performansı olumlu etkileyebilir. Heyecanı bastırmaya çalışmak yerine onu yeniden yorumlamak, bazı durumlarda daha etkili bir strateji olabilir.

Sınava hazırlıkta en güçlü koruyucu etkenlerden biri ise yeterli ve düzenli hazırlıktır. Bir konuyu çok iyi bilmek ve sınav koşullarında defalarca pratik yapmak, görevi daha "basit ve iyi öğrenilmiş" hâle getirir. Böylece sınav günündeki doğal heyecan, performansı bozmak yerine onu destekleyebilir.