Ders çalışırken telefondaki mesajlara bakmak, bir yandan müzik dinleyip bir yandan internette gezinmek, toplantıda bir yandan e-postaları yanıtlamak... Pek çoğumuz aynı anda birden fazla işi yapabildiğimizi ve bunun zaman kazandırdığını düşünürüz. Ancak bilişsel psikoloji araştırmaları, "çoklu görev" adı verilen bu becerinin büyük ölçüde bir yanılsama olduğunu göstermektedir.

Araştırmacılara göre beynimiz, dikkat gerektiren iki görevi gerçekten aynı anda yürütemez. Bizim çoklu görev olarak algıladığımız şey, aslında dikkatimizi görevler arasında çok hızlı bir biçimde ileri geri kaydırmamızdır. Her geçişte beynin önceki görevin kurallarını bir kenara bırakıp yeni görevin kurallarını etkinleştirmesi gerekir. Bu geçişler zaman alır ve hatalara açık bir süreç oluşturur.

Psikologlar bu durumu "görev değiştirme maliyeti" olarak adlandırır. Yapılan deneylerde katılımcılardan iki farklı görev arasında geçiş yapmaları istendiğinde, her geçişte tepki sürelerinin uzadığı ve hata oranının arttığı görülmüştür. Her bir geçişin maliyeti saniyenin küçük kesirleri kadar olabilir; ancak gün boyu yüzlerce kez tekrarlandığında bu kayıp ciddi bir zaman ve verim kaybına dönüşür. Bazı araştırmacılar, karmaşık görevler arasında sürekli geçiş yapmanın üretkenliği önemli ölçüde düşürebileceğini öne sürer.

Daha da ilginç olan, sık sık çoklu görev yapan insanların bu konuda daha becerikli olmadığı, aksine bazı açılardan daha başarısız olduğudur. 2009'da Stanford Üniversitesi'nde yapılan bir araştırma, aynı anda çok sayıda medya kaynağını kullanma alışkanlığı olan kişilerin, ilgisiz bilgileri filtrelemede ve görevler arasında geçiş yapmada daha zorlandığını gösterdi. Pratik yapmak, bu becerilerin gelişmesini sağlamamış görünüyordu.

Çoklu görevin en tehlikeli örneklerinden biri, araç kullanırken telefonla uğraşmaktır. Araştırmalar, telefonla konuşan sürücülerin tepki sürelerinin belirgin biçimde uzadığını ve trafikteki önemli uyarıcıları gözden kaçırabildiğini göstermektedir. Gözleri yolda olsa bile zihinleri başka bir yerde olan sürücüler, "bakıp da görmeme" durumunu yaşayabilir. Ellerin serbest olduğu kulaklıklı konuşmaların da dikkat dağınıklığını tamamen ortadan kaldırmadığı bilinmektedir.

Elbette her türlü çoklu görev aynı derecede zararlı değildir. Yürürken konuşmak ya da bulaşık yıkarken müzik dinlemek gibi görevlerden biri otomatik hâle gelmişse, iki iş bir arada sorunsuz yürütülebilir. Sorun, her iki görevin de bilinçli dikkat gerektirdiği durumlarda ortaya çıkar. Bazı araştırmalar, nüfusun çok küçük bir bölümünün iki karmaşık görevi aynı anda yürütmede olağanüstü başarılı olabildiğini öne sürse de, bu kişiler kural değil, istisnadır.

Ders çalışma açısından bu bulguların önemi büyüktür. Telefon bildirimleri, açık sosyal medya sekmeleri ve sürekli gelen mesajlar, öğrencinin dikkatini sık sık bölerek her seferinde konuya yeniden odaklanmak için zaman ve enerji harcamasına yol açar. Derin bir anlamayı gerektiren konular, kesintisiz bir dikkat sürecine ihtiyaç duyar. Telefonu başka bir odaya koymak gibi basit önlemler bile verimliliği belirgin biçimde artırabilir.

Çoklu görevin yaygınlığı, modern yaşamın hızına uyum sağlama çabasının bir sonucudur. Ancak araştırmalar, daha fazla işi aynı anda yapmaya çalışmanın, çoğu zaman her birini daha kötü yapmak anlamına geldiğini hatırlatır. Odaklanmak, belki de çağımızın en değerli ve en az pratik edilen becerilerinden biridir.