1920'lerin ortasında Amerika'nın Chicago kenti yakınlarındaki Hawthorne fabrikasında, elektrik ekipmanı üreten bir şirket, işçilerin verimliliğini artırmanın yollarını araştırıyordu. Araştırmacıların ilk sorusu basitti: Fabrikadaki aydınlatma düzeyi, işçilerin üretkenliğini nasıl etkiliyordu? Daha parlak ışığın, işçilerin daha hızlı çalışmasını sağlayacağı düşünülüyordu.

Deneylerde işçiler iki gruba ayrıldı. Bir grubun çalıştığı alandaki aydınlatma değiştirilirken, diğer grubun aydınlatması sabit tutuldu. Sonuçlar şaşırtıcıydı. Aydınlatma artırıldığında üretkenlik yükseldi; ama aydınlatması hiç değişmeyen kontrol grubunda da üretkenlik yükseldi. Daha da ilginci, bazı durumlarda ışık azaltıldığında bile üretkenlik artmaya devam etti. Aydınlatma ile verimlilik arasında beklenen ilişki bulunamamıştı.

Sonraki yıllarda araştırmalar genişletildi. Küçük bir grup kadın işçi, ayrı bir odaya alınarak çalışma saatleri, mola süreleri ve ödeme biçimleri gibi koşullardaki değişikliklerin etkisi incelendi. Bu deneylerde de koşullar hangi yönde değiştirilirse değiştirilsin, üretkenliğin genel olarak arttığı bildirildi. Araştırmacılar bu durumu açıklamakta zorlandı.

Bu bulguları yorumlayan Avustralyalı araştırmacı Elton Mayo ve meslektaşları, üretkenlikteki artışın fiziksel koşullardan değil, sosyal etkenlerden kaynaklandığını öne sürdü. İşçiler, kendileriyle ilgilenildiğini, görüşlerinin sorulduğunu ve önemsendiklerini hissediyordu. Ayrıca küçük çalışma gruplarında aralarında güçlü bir dayanışma gelişmişti. Bu yorum, iş dünyasında insanların yalnızca ücret karşılığı çalışan birer üretim aracı olmadığı, sosyal ve psikolojik ihtiyaçlarının da performanslarını etkilediği düşüncesinin yaygınlaşmasına katkıda bulundu.

Bu çalışmalardan yola çıkarak "Hawthorne etkisi" adı verilen bir kavram geliştirildi. Bu kavram, insanların gözlemlendiklerini ya da bir araştırmanın parçası olduklarını bildiklerinde davranışlarını değiştirmesini ifade eder. Hawthorne etkisi, bilimsel araştırmalarda sonuçları çarpıtabilecek önemli bir sorun olarak kabul edilir. Örneğin yeni bir eğitim yönteminin denendiği bir sınıfta öğrencilerin başarısı artarsa, bu artışın yöntemin kendisinden mi yoksa öğrencilerin özel bir ilgi gördüklerini hissetmelerinden mi kaynaklandığını ayırt etmek gerekir.

Ancak Hawthorne çalışmalarının kendisi de sonraki yıllarda eleştirel bir gözle yeniden incelendi. Bazı araştırmacılar, deneylerin tasarımında ciddi sorunlar bulunduğunu belirtti. Katılımcı sayısı azdı, deney sırasında bazı işçiler başkalarıyla değiştirilmişti ve ödeme biçimindeki değişiklikler gibi başka etkenler sonuçları etkilemiş olabilirdi. Orijinal verileri yeniden analiz eden ekonomistler, aydınlatma deneylerinde iddia edildiği kadar güçlü ve tutarlı bir etkinin bulunmadığını ileri sürdü.

Bu durum ilginç bir ironi barındırır. Gözlemlenmenin insanları etkilediğini anlatan ünlü bir kavram, kendisi de oldukça zayıf kanıtlara dayanıyor olabilir. Yine de gözlemlenme farkındalığının davranışları etkileyebileceği düşüncesi, başka araştırmalarla da desteklenmiş ve bilimsel araştırma tasarımında dikkate alınan önemli bir ilke hâline gelmiştir.

Hawthorne çalışmaları, bilimsel bulguların zamanla nasıl efsaneye dönüşebileceğini ve bu efsanelerin ancak dikkatli bir yeniden incelemeyle gerçek boyutlarına kavuşturulabileceğini gösteren öğretici bir örnektir.