1990'ların başında İtalya'nın Parma kentindeki bir laboratuvarda, Giacomo Rizzolatti ve ekibi makak maymunlarının beyinlerinde hareketlerin nasıl planlandığını inceliyordu. Araştırmacılar, maymun bir nesneyi eliyle kavradığında etkinleşen belirli sinir hücrelerinin etkinliğini kaydediyordu. Bir gün beklenmedik bir şey fark ettiler: Aynı hücreler, maymun hiçbir hareket yapmadan yalnızca bir araştırmacının bir nesneyi kavradığını izlediğinde de etkinleşiyordu.

Bu sinir hücrelerine, başkasının eylemini kendi beyninde adeta bir aynada yansıtır gibi temsil ettikleri için "ayna nöronlar" adı verildi. Keşif, bilim dünyasında büyük bir heyecan yarattı. Eğer beyin, başkalarının eylemlerini kendi eylem sistemleri üzerinden temsil ediyorsa, bu durum başkalarını anlamamızın, onları taklit etmemizin ve belki de onlarla empati kurmamızın sinirsel temelini oluşturabilirdi.

Sonraki yıllarda ayna nöronlar, neredeyse her şeyi açıklayan bir kavram gibi sunulmaya başlandı. Bazı yorumcular, ayna nöronların empatinin, dilin, kültürün ve hatta uygarlığın temeli olduğunu öne sürdü. Bazıları ise otizm spektrumundaki bireylerin sosyal etkileşimde yaşadığı zorlukların, ayna nöron sistemindeki bir işlev bozukluğundan kaynaklanabileceğini ileri sürdü. Popüler bilim dergileri, ayna nöronları "beyni değiştiren keşif" olarak tanıttı.

Ancak bu coşkulu yorumlar, zamanla bilim insanlarının eleştirel değerlendirmeleriyle karşılaştı. İlk sorun, insanlardaki kanıtların çoğunun dolaylı olmasıydı. Maymunlarda tek tek sinir hücrelerinin etkinliği doğrudan ölçülebiliyordu. İnsanlarda ise bu tür ölçümler ancak çok özel koşullarda, örneğin epilepsi tedavisi için beyinlerine elektrot yerleştirilmiş hastalarda yapılabildi. Çalışmaların çoğu, beynin geniş bölgelerindeki etkinliği ölçen görüntüleme yöntemlerine dayanıyordu. Bu yöntemler, belirli bir bölgenin hem eylem yaparken hem de eylemi izlerken etkinleştiğini gösterebiliyor, ancak bunun tek tek ayna nöronlardan kaynaklandığını kanıtlayamıyordu.

İkinci sorun, ayna nöronların gerçekten "anlamayı" sağlayıp sağlamadığıydı. Bazı eleştirmenler, ayna nöronların başkasının eylemini anlamamızın nedeni değil, sonucu olabileceğini öne sürdü. Ayrıca insanlar, kendi yapamadıkları eylemleri de anlayabilir. Örneğin bir kuşun uçuşunu ya da bir köpeğin havlamasını, bu eylemleri kendimiz gerçekleştiremediğimiz hâlde kavrayabiliriz. Bu durum, eylemleri anlamanın yalnızca bir ayna mekanizmasına dayanmadığını gösterir.

Otizmle ilgili "kırık ayna" kuramı da sonraki araştırmalarda güçlü bir destek bulamadı. Pek çok çalışma, otizm spektrumundaki bireylerin ayna nöron sistemiyle ilişkilendirilen bölgelerde beklenen farklılıkları göstermediğini ortaya koydu. Bu nedenle bugün bilim insanlarının büyük çoğunluğu, otizmin çok daha karmaşık nedenlere sahip olduğunu düşünmektedir.

Bu eleştiriler, ayna nöronların önemsiz olduğu anlamına gelmez. Ayna nöronlar, beynin eylem ile algıyı birbirine bağlayan ilginç bir özelliğini ortaya koymuştur. Ancak hikâyeleri, bilimsel bir keşfin popüler kültürde nasıl abartılabileceğini de gösterir. Heyecan verici bir bulgu, çoğu zaman ilk yorumlardan daha mütevazı ama daha sağlam bir yere oturur. Bilimsel haberleri okurken "Bu bulgu tam olarak neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?" sorusunu sormak, bu nedenle her zaman önemlidir.