İnsan bedeni yalnızca kendi hücrelerinden oluşmaz. Derimizde, ağzımızda ve özellikle bağırsaklarımızda trilyonlarca bakteri, mantar ve başka mikroskobik canlı yaşar. Bu topluluğun tamamına mikrobiyota adı verilir. Bir zamanlar mikropların büyük bölümü yalnızca hastalık etkeni olarak görülüyordu ve onlarla savaşmak tıbbın temel hedeflerinden biri sayılıyordu. Son yıllarda yapılan araştırmalar ise bu canlıların çok büyük kısmının zararsız olduğunu, hatta sağlığımız için vazgeçilmez işlevler üstlendiğini ortaya koymuştur. Artık birçok bilim insanı mikrobiyotayı, bedenin neredeyse ayrı bir organı gibi değerlendirmektedir.

Bağırsak bakterilerinin en bilinen görevi sindirime yardım etmektir. İnsan enzimleri, sebze ve tahıllarda bulunan bazı lifleri parçalayamaz. Bağırsaktaki bakteriler ise bu lifleri fermente ederek kısa zincirli yağ asitleri adı verilen maddeler üretir. Bu maddeler bağırsak duvarındaki hücreler için önemli bir enerji kaynağıdır ve bağırsak zarının sağlıklı kalmasına katkıda bulunur. Bazı bakteriler ayrıca belirli vitaminlerin üretiminde rol oynar. Kısacası yediğimiz besinlerin önemli bir bölümünden, içimizdeki bu konuklar sayesinde yararlanabiliriz.

Mikrobiyotanın bir diğer önemli işlevi, bağışıklık sistemini eğitmektir. Doğumdan itibaren bedenle temas eden mikroplar, bağışıklık sisteminin neyin tehlikeli neyin zararsız olduğunu ayırt etmeyi öğrenmesine yardım eder. Mikropsuz ortamda yetiştirilen deney hayvanlarında bağışıklık sisteminin tam olarak gelişmediği gözlenmiştir. Ayrıca yararlı bakteriler bağırsakta yer ve besin için rekabet ederek hastalık yapıcı mikropların yerleşmesini zorlaştırır. Antibiyotik tedavisinden sonra bazı kişilerde görülen sindirim sorunları, bu koruyucu dengenin bozulmasından kaynaklanabilir.

Her insanın mikrobiyotası, parmak izi kadar olmasa da kendine özgüdür. Doğum biçimi, bebeklik dönemindeki beslenme, yaşanılan coğrafya, alınan ilaçlar ve özellikle uzun vadeli beslenme alışkanlıkları bu topluluğun bileşimini etkiler. Liften zengin ve çeşitli bir beslenmenin daha çeşitli bir mikrobiyotayla ilişkili olduğu bilinmektedir. Ekolojide olduğu gibi burada da çeşitliliğin genellikle daha dayanıklı bir sistem anlamına geldiği düşünülür. Tek tip beslenme ise bazı bakteri gruplarının zamanla azalmasına yol açabilir.

Araştırmaların en heyecan verici ve aynı zamanda en tartışmalı alanı, bağırsak ile beyin arasındaki ilişkidir. Bağırsak bakterilerinin ürettiği bazı maddelerin sinir sistemini etkileyebildiği, bağırsak ile beyin arasında sinirler ve kan yoluyla sürekli bir iletişim bulunduğu bilinmektedir. Hayvan deneylerinde mikrobiyotadaki değişikliklerin davranışları etkileyebildiği gözlenmiştir. Ancak bu bulguların insanlar için ne anlama geldiği henüz netlik kazanmamıştır ve bilim insanları neden ile sonucu ayırt etmenin zor olduğuna dikkat çeker.

Bu belirsizlik, mikrobiyota konusunun ticari olarak hızla istismar edilmesine de yol açmıştır. Piyasada mikrobiyotayı iyileştirdiği iddia edilen pek çok ürün bulunur; ancak bunların önemli bir kısmının etkisi bilimsel olarak yeterince kanıtlanmamıştır. Uzmanlar, bağırsaktaki karmaşık ekosistemin tek bir ürünle kolayca yeniden düzenlenemeyeceğini vurgular. Bir ormana birkaç fidan dikmenin onun bütün dengesini değiştirmeyeceği gibi, dışarıdan eklenen bakterilerin de çoğu zaman bağırsakta kalıcı olarak yerleşmediği bilinmektedir.

Mikrobiyotanın oluşumu doğumla birlikte başlar. Normal doğumla dünyaya gelen bebekler ilk bakterilerini annelerinden alırken, sezaryenle doğan bebeklerin ilk mikrobiyotasında deri ve hastane ortamından gelen bakterilerin payı daha yüksek olabilir. Anne sütünde bulunan bazı karbonhidratların bebeğin kendisi tarafından sindirilemediği, buna karşın belirli yararlı bakterileri beslediği bilinmektedir. Bu bulgu, anne sütünün yalnızca bebeği değil, bebeğin bağırsağındaki dostlarını da beslediğini düşündürür. İlk yaşlarda şekillenen mikrobiyota, ilerleyen yıllarda daha kararlı bir yapıya kavuşur.

Bazı hastalıkların tedavisinde mikrobiyotanın bilinçli olarak yeniden düzenlenmesi de denenmektedir. Antibiyotiklere dirençli ve tekrarlayan bazı bağırsak enfeksiyonlarında, sağlıklı bir vericiden alınan bağırsak mikrobiyotasının hastaya aktarılması dikkat çekici başarılar sağlamıştır. Bu yöntem, ilk duyulduğunda pek çok kişiye tuhaf gelse de dengesi bozulmuş bir ekosistemin, sağlıklı bir toplulukla yeniden kurulabileceğini göstermesi açısından önemlidir. Ancak yöntemin başka hastalıklarda ne ölçüde işe yarayacağı henüz araştırma aşamasındadır.

Mikrobiyota araştırmaları, insanın kendini algılayışını da sessizce değiştirmektedir. Bedenimiz, kendi genlerimizle birlikte milyonlarca mikrobun genlerini de taşıyan bir ortak yaşam alanıdır. Sağlık, bu açıdan bakıldığında yalnızca mikroplardan arınmış olmak değil, onlarla dengeli bir ilişki kurabilmek anlamına gelir.