Gece gökyüzünde kızıl rengiyle dikkat çeken Mars, binlerce yıldır insanların ilgisini çekmiştir. Bu kızıl renk, pek çok kültürde Mars'ın savaş ve kanla ilişkilendirilmesine yol açmıştır. Gezegene adını veren Roma savaş tanrısı da bu ilişkinin bir yansımasıdır. Teleskobun icadından sonra Mars, Dünya'ya en çok benzeyen gezegenlerden biri olarak görülmeye başlandı. Mars'ın bir günü Dünya'nınkine çok yakındır, kutuplarında buz örtüleri bulunur ve Dünya gibi mevsimler yaşar. Bu benzerlikler, Mars'ta yaşam olabileceğine dair uzun soluklu bir merakı besledi.

On dokuzuncu yüzyılın sonlarında İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli, Mars'ın yüzeyinde ince çizgiler gördüğünü bildirdi. Schiaparelli bu çizgileri İtalyanca kanallar anlamına da gelebilen bir kelimeyle tanımladı. Kelime İngilizceye yapay su kanalları anlamına gelecek biçimde çevrildi. Amerikalı gökbilimci Percival Lowell, bu kanalların Marslılar tarafından kutuplardaki buzdan eriyen suyu kurak bölgelere taşımak için inşa edildiğine inandı. Lowell'ın kitapları büyük ilgi gördü ve Marslılar fikri popüler kültürde derin izler bıraktı.

Ancak sonraki yıllarda daha güçlü teleskoplarla yapılan gözlemler, bu kanalların gerçekte var olmadığını gösterdi. Kanallar, insan gözünün ve beyninin bulanık görüntülerdeki rastgele lekeleri birleştirerek düzenli çizgiler oluşturma eğiliminden kaynaklanan bir yanılsamaydı. Bu öykü, bilim insanlarının bile görmek istediklerini görmeye yatkın olabileceğini ve gözlemlerin bağımsız olarak doğrulanmasının ne kadar önemli olduğunu hatırlatan öğretici bir örnek olarak anılır.

Mars hakkındaki gerçek bilgilerin elde edilmesi, uzay çağının başlamasıyla mümkün oldu. 1965 yılında Mars'ın yakınından geçen bir uzay aracı, gezegenin ilk yakın çekim fotoğraflarını Dünya'ya gönderdi. Fotoğraflar, Ay'ınkine benzeyen kraterlerle kaplı, kurak ve ıssız bir yüzey gösteriyordu. Bu görüntüler, Mars'ta gelişmiş bir uygarlık bulunduğu düşüncesine kesin bir son verdi. Sonraki görevler ise Mars'ın, ilk fotoğrafların düşündürdüğünden çok daha karmaşık ve ilginç bir gezegen olduğunu ortaya koydu.

Mars, Güneş Sistemi'nin en etkileyici yeryüzü şekillerinden bazılarına ev sahipliği yapar. Gezegende bulunan dev bir yanardağ, Everest Dağı'nın yaklaşık üç katı yüksekliğe ulaşır ve Güneş Sistemi'nde bilinen en yüksek dağlardan biridir. Ekvator boyunca uzanan dev bir kanyon sistemi ise yaklaşık dört bin kilometre uzunluğundadır ve Amerika'daki ünlü büyük kanyonu küçük bir yarık gibi gösterecek kadar derindir. Bu yapıların bu kadar büyük olabilmesi, Mars'ın yerçekiminin Dünya'nınkinin yaklaşık üçte biri kadar olmasıyla ve gezegende Dünya'daki gibi hareket eden yer kabuğu levhalarının bulunmamasıyla ilişkilendirilir.

Mars'ın en önemli gizemlerinden biri, gezegenin geçmişinde su bulunup bulunmadığıydı. Bugün Mars'ın yüzeyi soğuk ve kurudur. Atmosferi son derece incedir ve yüzeydeki basınç o kadar düşüktür ki sıvı su uzun süre kalamaz; ya donar ya da hızla buharlaşır. Ancak yörüngedeki uzay araçlarının çektiği fotoğraflar, kurumuş nehir yataklarına, delta biçimli birikintilere ve eski göl havzalarına benzeyen yapılar ortaya koydu. Bu yapılar, Mars'ın geçmişte çok daha sıcak ve ıslak bir gezegen olabileceğini düşündürüyordu.

Yüzeye inen keşif araçları, bu düşünceyi güçlü kanıtlarla destekledi. Araçlar, yalnızca suyun varlığında oluşabilen mineraller ve katmanlı kayaçlar buldu. Bazı araçların incelediği kayaçlar, milyarlarca yıl önce sığ göllerin ya da akarsuların dibinde birikmiş tortulardan oluşuyordu. Bu bulgular, Mars'ın ilk dönemlerinde, en azından belirli zaman dilimlerinde, yüzeyinde sıvı su bulunduğunu açıkça gösterdi. Ayrıca kutup bölgelerinde ve yüzeyin altında büyük miktarda donmuş su bulunduğu da tespit edildi.

Mars'ın nasıl bu kadar köklü bir değişim geçirdiği sorusu, bilim insanlarının üzerinde çalıştığı önemli konulardan biridir. Yaygın görüşe göre Mars, Dünya'dan küçük olduğu için iç ısısını daha hızlı kaybetmiş ve manyetik alanını üreten iç dinamo milyarlarca yıl önce durmuştur. Manyetik alanını kaybeden gezegenin atmosferi, Güneş rüzgârının etkisiyle yavaş yavaş uzaya kaçmıştır. Atmosferi incelen Mars, sıcaklığını ve yüzeyindeki suyu koruyamamıştır.

Mars'ta yaşam olup olmadığı sorusu ise hâlâ yanıtsızdır. Yetmişli yıllarda yüzeye inen araçlar, toprakta mikroskobik yaşamın izlerini aramak için deneyler yaptı; ancak sonuçlar kesin değildi ve çoğu bilim insanı tarafından yaşamın kanıtı olarak kabul edilmedi. Günümüzdeki keşif araçları, geçmişte yaşam barındırmış olabilecek ortamları inceleyerek organik moleküller ve yaşamın olası izlerini araştırmaktadır. Bazı araçlar, ileride Dünya'ya getirilmek üzere kaya örnekleri de toplamaktadır.

Mars, insanlığın bir gün başka bir gezegene ayak basma hayalinin de en önemli hedefidir. Ancak Mars'a insanlı bir yolculuk, aylarca sürecek bir uzay yolculuğu, yüksek radyasyon, ince atmosfer ve son derece düşük sıcaklıklar gibi pek çok zorluğu beraberinde getirir. Kızıl gezegen, hem bilimsel merakımızın hem de keşfetme tutkumuzun en güçlü simgelerinden biri olmayı sürdürmektedir.